آذربايجان تورکجه
سى نين ديل بيلگيسى
م.ع.
فرزانه
ديل، دونيا
ديللرى، آذربايجان تورکجه سى...
بير نئچه سؤز
بوگون، ايراندا توپلوم يا داغينيق حالدا ياشايان و آنا ديليميزده قونوشان
تورک سويلو کوتلهلر و هابئله اؤلکه دن قيراقدا ( ياخيندا يا اوزاقدا ) عؤمور سورن
آذربايجانليلار آراسيندا گوندن گونه يارانان ميلى – فرهنگى اويانيشدا آنا ديليميز
ان يوکسک يئر توتماقدادير. ميلى – مدنى وارليغيميزين جانلى گوزگوسو اولان ديليميى
اؤيرنمک و اؤيرتمک بير جيدى و گئجيشديريلمز ميلى – فرهنگى وظيفهيه چئوريلميشدير.
ائله بونا گؤره ده، بوگون هر زامان فورصت تاپينجا، ديليميزه قاييتماغى، اونو
هرطرفلى اؤيرنمهگى، دوزگون دانيشماغى، يازماغى و اوخوماغى، بير ميلى – مدنى تکليف
سانماق و يورولمادان بو ايشى دوام ائتديرمه لييک!
دونيانين بوگونکو دوروموندا هر بير خلقين ديلى، او خلقين ميلى – مدنى
وارليغىنين ثيقهسى ساييليرو بئله بير حقيقت اؤزونو آچيق – آيدين گؤسترمکدهدير
کى، بير ميلتين و کوتلهنين ديلى، مدنيتى يوخدورسا، او ميلتين و کوتلهنين اؤزو ده
يوخدور.
بو اساسدا دا ديليميزى تانيماق و تانيتديرماق هر بير خلقينى و يوردونو سئون،
تريخ و ميلى وارليغينا اينانان و گووهنن اينسان اوچون ان جيدى و اونوندولماز وظيفه
ساييلير. بو درسليکده آيدينلاشديريلان ديل مسالهلرى بو گونه قدر «يوته بورو» دا
Goteborg تشکيل تاپميش آذربايجان ديلى کورسلارىنين يازييا آلينميش متنى
دير. بيز اوميد ائديريک بونلاين منيمسهمهسى آنا ديليميزى علمى صورتده اؤيرهنيب،
اؤيرهدنلره فايدالى اولسون.
ديل نه دئمکدير؟
ديل عومومى – ايجتيماعى ياشاييشدا اينسانلارين آراسيندا باشليجا آنلاشما
واسيطهسيدير. سؤز يوخ کى، اينسانلار اؤز ايستکلرينى بيلديرمکده آيرى – آيرى
واسيطهلردن مثلا بدن عوضولريندن ال، قول، باش، قاش، گؤزله ده ايستک و مقصدلرينى
آيريلارينا چاتديرا بيلرلر. يا ميثال اولاراق، مورس اليفباسى يا سوروجولوک (ترافيک)
علامتلرى ايله ايستکلرينى آنديرا بيلرلر.
لاکين اينسانلارين آراسيندا دوشونجه، دويغو، ايستک و هر جور آيرى – آيرى
مقصدلرى آنلاتماقدا ديل اساس عاميل ساييلير.
بونونلا ياناشى، ديل و دوشونجه ايدراک باخيميندان جمعيتين و خلقين مادى –
معنوى دونياسىنين تاريخى – مدنى آيناسى و قورويوب
ساخلايانيدير.
اينسانلار اؤز آرالاريندا آنلاشمانى ايکى يول ايله، بيرى دانيشما و
ايکينجيسى يازيشما يولو ايله ساخلاييرلار. هر ديلده سسلر دانيشمانى و حرفلر
يازيشمانى اؤدهيير. چوخ آيديندير کى، هر بير يازى ديلى دانيشيق ديلىنين
يئترگيسيدير. بونو نظرده آلديقدا هر بير ديل اوچون ان الوئريشلى اليفبا، او اليفبا
اولا بيلر کى، دانيشيق ديلينده ايشلهنن هر سسين معاديلى بير حرفى اولا
بيلسين.
دونيادا ديللرين گئنيشليگينه و گليشيگينه باخماياراق هر ديلده ايشلهديلن
سسلرين سايى ٢۵ ايلا ۵٠ آراسيندا دير. اينسانين سس اورقانلارى سسلرى چيخارتماقدا
محدوددور و بونا اساسن ده حرفلرين سايى ۵٠ – ٢۵ دن چوخ اولا
بيلمير.
بونونلا ياناشى حرفلرين تاريخى وظيفهسى هر بير خلقين ميلى – مدنى وارليغينى
و دويغو و دوشونجه دونياسينى قوروماق و نسيللردن نسيللره
چاتديرماقدير.
اينسانلار دونيايا گؤز آچينجا آنالاريندان بير دوغما ديل و داها دوغروسو اؤز
سويلارينين ديلينى اؤيرنمگه باشلاييرلار. بو ديل «آناديلى» آدلانير. حياتا گؤز آچان کؤرپهلر بو ديلى
ايلک اؤنجه آنالاريندان اؤيرهنيرلر. آنا صاف سودو و دوغما محبتى ايله بيرليکده
اورگينده جوشان سؤزلر ايله اؤز دوغما ديلينى کؤرپهسينه آشيلايير. ديل توپلومون
(جمعيتين) اينسانى – ايجتيماعى و معنوى احتياجلارينى اؤدهمه و يکونلاشديرما
واسيطهسيدير. بونا گؤره ده ديلسيز بير توپلوم دوشونولهسى بير دوشونجه دگيل. بير
توپلومدا دانيشانلا دينلهين آراسيندا ان قديم دؤورلردن آرديجيل بير آنلاشمايا
شاهيد اولوروق. دانيشان دانيشديقلارينا ايناناراق سؤيلر، دينلهين ده
دينلهديکلرينى آنلاديغينى سؤيلر. بو باخيمدان ديل خلقين گؤروشلرينى بير – بيرينه
باغلايان قيريلماز بير باغلانتى دير. سؤز يوخ کى، هر ديل تاريخى جهتدن بير کؤکه
باغلانير، بو کؤکدن يارارلانير، اورادان سو ايچير، خلقين ميلى وارليغينى و مدنى –
معنوى بيرليگينى يرادير و ياشادير.
آذربايجان تورکجه سى بير اؤترى
باخيشدا
آذربايجان خلقىنين بوگون و ائله اوزون قرنلردن برى اورتاقلاشا انيشيق و
يازيشما ميلى ديلى اولان «تورکو»، «تورکجه»، «آذرى تورکجهسى»، «آذربايجان ديلى» و عوموميتده
«آذربايجان تورکجه سى» اينسانى جوغرافيا باخيمندان همين آدلا تانينان
اؤلکهلردن علاوه، ايرانين بير
چوخ بؤلگهلرينده توپلوم يا داغنيق تورک سويلولارين- تورکيه و عراق سرحدلريندن
توتموش تا خوراسان اؤلکهسىنين داغباسارلارى و خزرين دالغا دؤيرلريندن توتموش تا
فارس و کيرمان دوزنگاهلارينا کيمى، بو ديلده قونوشور و اؤز دويغو، دوشونجه و
ايستکلرينى بو ديلده سؤيلهييرلر.
اتنيک و سوى باخيميندان آلتاييک (اورال – آلتاى) ديللريندن ساييلان بو ديل،
ان قديم عصيرلردن اورتا آسيا دوزلوقلاريندان کؤچوب گلن تورک سويلو ائللرين آنا ديلى
کيمى، تاريخ بويونجا جانلى صورتده گليشيب بو گونکو دورومو اؤزونه
آلميشدير.
بو گون آذربايجان ديلى تورک ديللرى عايلهسينده غرب ديللرى جرگهسينده (خزر
دنيزينين غربينده ياييلديغى اوچون) سيرالانير و اؤز قورولوش و ياپيمى باخيميندان
تورکيه و تورکمن ديللرينه داها ياخيندير. بو گونکو آذربايجان جومهوريسينده ميلى ديل
و ائلهجه ده دؤولت ديلى ساييلر. بو ديل، گونئى آذربايجاندا ايللر بويو
ياساقلانديغى حالدا، اينديليکده گليشمهده و اؤزونه لاييق يئرى
قازانماقدادير.
بو گون ايران آذربايجانيندا يارانان ميلى – دموکراتيک اويانيش شرايطينده
ايران تورک سويلولارى اؤز کيمليکلرينى، وارليقلارينى و تاريخى مدنيتلرينى
منيمسهمکده ديللرينى هوويتلرينين ان دگرلى وثيقهسى کيمى داها دريندن اؤيرنمک و
اؤيرتمکده اولدوقجا شرفلى امک صرف ائتمهدهديرلر.
بو هاميميزا آيديندير کى، گئچميشده ايللر بويو يارانان آشيرى شوونيزم و
آسيميلاسيون سياستى نتيجهسينده اؤلکهده خلقلرين هر جور دموکراتيک و ميلى – فرهنگى
حوقوقلارى اينکار و تحقير ائديلديگى سيرادا، آذربايجان ديلى ده بير قايداسيز و
ضابيطهسيز ديل کيمى تانيتديريلميشدير. حالبوکى بو ديل، قايدا قانون و سؤز بيچييمى
باخيميندان بير قانونا اويغون و جانلى بير ديل کيمى، هر جور آسيميلاسيون باسقيسينا
سينه گرميش و اؤز گليشمه يولونا دوام ائتديريب و
ائتديرمکدهدير.
بيز بو کورسلاريميزدا ديليميزين بير سير قانونا اويغونلوقلارينى و اونون
قورولوشوندا اولان ضابيطه و اينجهليکلرى منيمسهييب، اوميد ائديريک ياخين گلهجکده
ايمکانلار و شرايط يارانديقجا آذربايجان ديلى اؤلکهنين مکتبلرينده درس
پروقراملارينا داخيل ائديلهجک، اونيوئرسيتهلرده و دونيانين باشقا علم
اوجاقلاريندا اؤزونه لاييق يئر آچاجاق و آکادمى ياراداجاق و خلقيميزين بو بؤيوک
تاريخى – ميلى ايستهگى دوغرولاجاقدير.
ديللرين دوغولوشو
ديللرين دوغولوشو بحثينده ديلچيلر ايکى قوروپا
آيريلميشلار:
١- مونو ژنيستلر: يئر اوزونده بوتون
ديللرين بير تک قايناقدان، يعنى بير تک ديلدن دوغموش اولدوغونو
دوشونورلر.
٢- پوليژنيستلر: ديللرين آيرى- آيرى
قايناقلاردان دوغوب هليشمديکلرينى ايرهلى سورورلر.
هر ديلچىنين يئر اوزوندهکى ديللرين کاميل بيلمهسى دوشونولهسى دگيل، نه
قدر درين گؤروشلو و گئنيش بيلگيلى اولور اولسون، هر ديلچى يئر اوزوندهکى ديللرين
ان آزى ايله اوغراشير. بو جهتدن هئچ بير ديلچى اؤزو اوغراشديغى ديلى ان قديم، ان
ياشلى ديل اولدوغونو ايرهلى سورمک ايستهمز. آمما بو کيمى ديلچيلر ديلين دوغولوشو
بارهده بيزه ايشيق ساچيرلار. بوندان علاوه، ايستر بير تک قايناقدان، ايسترسه ده
آيرى- آيرى قايناقلاردان دوغولدوقلارى دوشونولن ديللرين دوغولوشو اينيده- بويوندا
کليمهنين دوغوشو دئمکدير. چونکى ديلين ان کيچيک آنلاملى واحيدى کليمهدير.
بئلهليکله ديل بيلگيلرى ايلک ديل واحدينين، يعنى ايلک کليمهنين دوغوشوندا اورتايا
چئشيتلى نظريهلر قويموشلار. بو نظريهلرين منيمسهمهسى و آراشديرماسى ديلين
دوغوشو مسالهسينه يئنى دريچهلر آچاجاق.
يئر اوزونده
ديللر
هر اينسان ييغينجاغىنين بير ديلى واردير. تورکجهده بو ديل او توپلومون
آدينا: جه، جا، چا اکلريندن بيرينين
گتيريلمهسيله آدلانديريلير: تورکجه، فارسجا، عربجه، آلمانجا،
اينگيلسجه...
يئر اوزونده بو گونه قدر ٨٠٠٠ (سککيز مين) ديل قونوشولاقدادير. بونلاردان
آنجاق بوگون ١١٨ (يوز اون سککيز) ديلين دؤولت يلى کيمى ايشلنديگينى گؤروروک. تورک
ديلى ان قديم حؤکومت ديلى کيمى بو سايين ايچينده يئر
آلماقدادير.
يئر اوزونده ديللر سؤز قورولوشو باخيميندان ديل عايلهلرى آدلانديريليرلار.
بير چوخ ديلچيلر اؤز اينجهلهمه و آراشديرمالاريندا ديللر آراسيندا بير سيرا
بنزهييشلر و ياخينليقلار گؤرمکدهديرلر.
يئر اؤزوندهکى ديللر سؤز قورولوشلارى باخيميندان اوچ قوروپا
آيريليرلار: بيرهجالى ديللر، اکلملى (ايلتيصاقى) ديللر و تصريفى ديللر.
١- بيرهجالى ديللرده بوتون کليمهلر تک تک هجالارين
بير بيرينه ياناشماسيندان يارانيرلار. بونلاردا سؤزلر هئچ جور ياپيشيق
آلمازلار. کليمهلرين داشيديغى وظيفهلرى جوملهدهکى يئردن آنلاشيلير. بونا گؤره
ده جوملهدن قيراقداکى بير کليمهنين آد، صيفت، ظرف، فعل اولدوغو آنلاشولمازش ميثال
اوچون: چينجه «wo bu
pa ta » جوملهسى تک هجالى کليمهلردن قورولموشدور. بو کليمهلرين
آنلاملرى بئلهدير: «من دگيل قورخاق سن» بيزيم ديليميزجه ، «من سندن قورخمارام»
دئمکدير.
بير هجالى ديللرين قوروپوندا وورغونون و تونلامانين بؤيوک اهميتى وارير.
ميثال اوچون: «ta» کليمهسى جوملهدهکى يئرينه و وورغوسونا گؤره بؤيوک، بؤيوکلوک،
چوخ بؤيوک، بؤيولتمک آنلاملارينى تاپا بيلير.
٢ اکلملى «ايلتيصاقى» ديللرده کليمهنين کؤکو
(ريشهسى) ثابيتدير و هئچ حالدا اونون سس بيچيمى دگيشمير. اکلر کؤکلره قوشولماسيله
هم يئنى سؤزلرين يارانماسيندا و هم ده کؤکلرين جوملهده اؤزونه اويغون يئر
قازانماسيندا يارديم گؤسترير. بورادا اکلر آسانليقلا کؤکلردن آيريد
ائديلهبيلير.
اکلملى (ايلتيصاقى) ديللرده اکلر ريشهنين اؤنونه يا سونونا گتيريله بيلير.
بو اؤزلليگه گؤره اکلملى ديللر اؤن و سون اکلى آدى دا آلا بيلير. آذربايجان ديلى
سون اکلى ديللر سيراسيندا دورور.
٣ تصريفى ديللر: بو قوروپ ديللرده ده اکلر کؤکون هم
اؤنونه، هم سونونا آرتيريلير. لاکين بو قوروپ ديللرده، خوصوصيله فعللرين
قورولوشوندا، کؤکون اؤزونون سس قورولوشوندا دا دگيشمهلر اوز وئرير. بعضا کؤکون سس
قورولوشو اساسنا دگيشيلير. بير پارا ديللرده بو دگيشمه اؤزهلليکله فعلين کؤکونده
اؤزونو گؤسترير. بو کيمى فعللردن فرانسا، اينگيليس و آلمان ديللريندن سايسيز
نومونهلر وئرمک اولار. عربجه ده قياسى و سماعى کليمهلرين اولماسى و فارسجادا
ريشهنين تعريف ائديلديکده پوزولماسى بو ايکى ديلى ده تحليلى ديللر سيراسينا
آپارير.
دانيشيق ديلى، يازى
ديلى
دانيشيق ديلى ائشيتمه يولو ايله، سسلرين قولاق يولو ايله ائشيديلمه سيندن
يارانير. بيز ائوده، کوچه – بازاردا، گوندهليک ياشاييشدا ايشلتديگيميز ديلدير.
قونوشما ديلى، هر خلقين ديل تاريخينده اصلى ديل اولموش و يازى ديليندن دؤنه – دؤنه
اؤنجه يارانميشدير .
قونوشما ديلينده ياشاييش و يئنى يارانان يئنيليکلر ايله رابيطه ده بير
تازاليق گؤرونور. نومونه اوچون، بير آدامين وگونکو قونوشماسيله بير آز سونراکى
دانيشماسيندا ايشلتديگى بيچيم آراسينداآشاغى – يوخارى بير آيريليق، يئنى بير ياتيم
و تازاليق حيس ائديلير. يئر اوزونده کى ديللرين سؤزلرينى سؤيلهمکده چوخ آيريليقلار
گؤرونور. بو آيريليقدان دانيشيق ديلينده لهجهلر، شيوهلر
يارانير.
دانيشيق ديلى جانلى ديل اولدوغو حالدا، اوندا ايشلهديلن سؤزلرين سايى ديلين
لوغت ذخيرهسينه نيسبت محدود دور و سؤزلر بير چوخ حاللاردا گوندهليک ياشاييشدا
ايشلهديلن کلمهلر و تعبيرلردير. بورادا ايشلهديلن سؤزلر اولدوقا ساده و
آيدينديرلار.
ديلين تاريخى گليشمهسى و زنگينلشمهسى ايله ياناشى اوند اولان لهجهلردن
بيرى يازى ديلى دورومو آلير. يازى ديلى همان لهجهنين موعين تاريخى شراييطه
داياناراق ايرهليلهمهسيندن مئيدانا چيخير. يازى ديلى جانلى دانيشيق ديلى ايله
باش – باشا ايلگيلنمهديگى حالدا اولا بيلسين ساختالاشير و دانيشيق ديلينده اولان
سادهليک و آيدينليغى ايتيرير. يازى ديلى عوموميتله کيتابلاردا، مطبوعاتدا،
يازيشمالاردا و رسمى ديالوقلاردا و هابئله توپلوم رابيطه اورقانلارى (راديو –
تلويزيون کيمى) قوروملاردا ايشلهديلير.
يازى ديلى بيرليکده هر خلقين معنوى و مدنى – تاريخى وارليغينى ثبت ائديب،
سونراکى نسيللره ساخلاماقدا بؤيوک اهميته ماليکدير. يازى ديلى، هر خلقين تاريخى
حافيظهسيدير.
تورکجهنين زنگينليگى و
وئريمليليگى
تورک ديلى اولدوجا قديم و زنگين بير ديلدير. اونون زنگين بير ديل اولدوغونا
ايلکين ١١ – جى ميلادى يوز ايلينده کاشغرلى محمودون يازديغى «ديوان لغات الترک»
آدلى سؤزلوگو گؤسترمکدهدير. بو سؤزلوکده تورکجه کلمهلرين و
وئريلن اؤرنکلرين بوللوغو، تورک ديلىنين گئنيشليگينى بيلديرير. اورادا تورکجهنين
عربجه زنگين بير ديل اولدوغو گؤستريلير.
١٣ – جو ميلادى يوز ايلينده فخرالدين موبارکشاه شجره انسابا يازديغى باش
سؤزده، عربجهدن سونرا، تورکجهنين داها اييى و داها گؤستريشلى بير ديل اولدوغو
دوشونجهسينى ايرهلى سورور. ١۵ – جى يوزايلده، امير عليشير نوايي «محاکمه اللغتين»
آدلى اثرينده تورکجهني فارسجادان دها زنگين ديل اولدوغونو کسگينليکله
گؤسترميشدير...
تورکجهنين لوغت فوندو بير طرفده دورسون، اونون قرامر قايدا و قانونلارا
اويغونلوقلارى بو ديلى سس قورولوشوندان توتموش تا جومله و کلام قورولوشونا قدر بير
هارمينيک و بيچيملى ديل اولدوغونو ايثبات ائدير. بير ميثال اولاراق تورک ديللرينده
فعللرين چوخ ووسعتلى اولدوغو حالدا، بو ديللرده قاعيدهسيز فعلدن بير نيشان گؤسترمک
چتيندير.
تورکجهنين و ائلهجه ده آذربايجان تورکجهسىنين يوخسول و چاتيشمازليغينى
سؤيلهينلر يوخ دئييل. بونلار بو
ديلين سؤز خزينهسىنين زنگينليک و وئريملىليگيندن خبرى اولمايانلار و
اونون سؤز وئريمليليگينه اينانمايانلارديرلار. حالبوکى، تورکجه سؤز داغارجيغى جهتدن
زنگين اولدوغو کيمى کليمه و سؤز تؤرتمگه ده اولدوقجا
الوئريشليدير.
تورکجهنين يئر اوزو ديللر آراسيندا
يئرى
تورک ديللرى منشا و سؤز قورولوشو باخيميندان اورال- آلتاى قوروپونا
باغليدير. بو عونوان، بيرينجى دفعه فين بيلگينى کاستر آديندا بيريسى طرفيندن قبول
ائديلميشدير.
اورال- آلتاى ديللرى، بوگون بير ديل عاييلهسى گؤرونوشونده منشا بيرليگيندن
داها چوخ، قورولوش باخيميندان بير- بيرلرينه بنزهمکده ايلتيصاقى (ياپيشيقلى )
ديللر قوروپونا باغليدير. بو قوروپا گيرن ديللرده بير سسليلر اويوشماسى
واردير.
اورال- آلتاى ديللرى آديندان آنلاشيلديغى کيمى، اورال قولو ايله آلتاى قولو
دئيه، ايکييه آيريلماقدادير.
١- اورال قولونا، فين- اويغور قولو (فينجه، مجارجا، ائستونجا، اويغورجا) و
ساموييت قولونا (آيرى- آيرى ديللر ايله ساموييت قولو)
گيرمکدهدير.
٢- آلتاى قولونا، تورکجه، منچورجا و موغول ديللرى
يئرلشير.
کؤکلرى و قورولوشلارى باخيميندان بؤلوملره آيريلان ديللرى اينجهلهديکدن
سونرا آذربايجان تورکجهسينى بئله تانييا بيليريک: تورکجه و ائلهجه ده آذربايجان
تورکجهسى، اورال- آلتاى – آلتاى ديللرى قوروپوندان، آلتاى قولونا باغلى اکلملى
ديللردن سون اکلى ديل ساييلير.
ديلده
دييشمهلر
هر ديل، اؤز طبيعى قانونلارينا گؤره، دورمادان دييشير و يئنىلشير. بو
دييشمه و يئنىلشمه، او ديلى ايشلهدنلرين آراسيندا آنلاشما وسيلهسى اؤلچوده بير
دييشيکليکدير. بئله کى، بير خالق ايچينده هرگون آداملار دونيادان کؤچدوکلرى حالدا،
او خالق آرادان گئتميرسه، کؤرپه اوشاقلارين دونيايا گؤز آچماقلا باشقا بير خالقا
چئوريلمير. هر ديلده کى دييشمه و يئنى لشمه، او ديلى نه اؤلدورور، نه ده باشقا بير
ديله چئويرير. بير توپلومدا اؤلن آداملار ديريلمز، لاکين ديلده اؤلموش کليمهلر
ديريليب، ياشايان کليمهلره قوشولا بيلر.
ديلدهکى هر يئنىلشمهده اؤنجهدن اولان اؤرنکلرين بؤيوک رولو واردير. ديل
بو اؤرنکلردن اؤزونه اولگو تيکير. بوگون گونئى آذربايجاندا تورکجهميزين نيسبى
حالدا ياساق بويوندوروغوندان قورتارماسيله يوزلرجه سؤز يازيلى ادبياتدان، دانيشيق
ديليندن (لهجهلردن) قونشو و قوهوم خالقلارين سؤز داغارجيغيندان آذربايجان
تورکجهسينه آخيشماقدادير.
ديل و آلينما
سؤزلر
بوگونکو دونيادا هئچ بير ديل
اؤزلوگونده «خاليص و تميز» آدلانا بيلمز. ميلتلر و خلقلرين بيرى- بيرى ايله درين
ماى- معنوى ايلگيلرى و اونلارين دونيادا بوتون ساحهلرده يارانان تازا شئيلرى
آدلانديرماقدا هر ديلين يئنى سؤزلره و کليمهلره احتيياج دويماسى، او ديلى آيرى-
آيرى ديللردن لوغتلر و سؤزلر آلماغا وادار ائدير. مثلن سيز اوتوموبيلده اولان
آلتلرى نظرده توتون: تورموز، کيلاج، پئدال، رول، داشپورت، موتور، سيلندر، راديات،
ئقزوز، دلکو، واشئر، لاستيک و اونلارلا بو کيمى سؤزلر اوتوموبييل کليمهسى ايله
بيزيم ديليميزه گئچيب، هله ائلکترونيک آلتلر بير طرفده دورسون، طيب و درمان
دونياسيندا خستهليکلرين و درمانلارين آدلارينى بير چوخ باشقا ديللر کيمى قبول
ائتمهلى اولموشوق. فرانسا ديلى دونيانين مدنى- علمى ديللريندن بيرى اولدوغو حالدا،
لاتين ديليندن فرانسا ديلينه داخيل اولان سؤزلرين سايى ايگيرمى بئش ميندن آشير و
اونلارا باشلى- باشينا بير لوغت کيتابى ترتيب ائديليب. عرب ديلينده «مستعرب»
(عربىلشميش) سؤزلرين سايى مينلردن چوخور. فارس ديلينده آلينما سؤزلر و کليمهلر
هله سايا آلينماميشدير.
مساله بير آيرى بوجاقدان، ميلتلرين قونشولوغو و يا بير خلقين تاريخى
ياشاييشيندا آيرى بير خلقين اينانجلارينا قاپيلماسى، ايستر- ايسته مز او اينانجا
عاييد سؤزلرين سايى هامان اينانجا اينانان خالقين ديلينده چوخالير. بونا جانلى
ميثال اورتا شرق خلقلرى و او جوملهدن آذربايجان خلقى، ايسلامى قبول ائتديکدن
سونرا، يوزلرله سؤز عرب ديليندن آذربايجان تورکجهسينه گئچيب و او ديلده
ياييليبدير. مثلن حج، کافير، جاهاد، خبيث، قيبله، محراب، ميناره، موبارک، برکت،
حلال، حرام، عذاب، سجده و دوعا کيمى.
بو کيمى سؤزلرين بير ديلدن او بيرى ديله داخيل اولماسى، اؤز- اؤزلوگونده
ديلى ساختالاشديرمير، بو شرط ايلن کى، بو آخين ديلين طبيعى قانونااويارليقلارينى
پوزماسين. ميثال اوچون بو تازا گلن سؤزلر آذربايجان ديلىنين ايلتيصاقى بير ديل اولدوغونو
هدهلهمهسين. بوندان غئيرى اولورسا، يعنى باشقا ديلدن گلن ياد سؤزلر ديلده کولونو
حقى تاپير و ديلين وارليغينى خطره سالير.