تورکجه میزه صاحیب اولاق

 

پروفئسور دوکتور جواد هیئت 

ديل نه دير ؟آنا ديلي نه‌دير ؟ اهميتي نه ‌دير؟

ديل اينسانلار آراسيندا اونسيّت ، آنلاشما (تفاهم) و خبرلشمه‌ني تامين ائدن بير واسيطه‌دير. دئمه‌لي ، ديل بير ايرتيباط وسيله‌سيدير.

ديل، سؤزلر و سسلردن تشكّول ائدن بير دستگاه ، شبكه و يا جومله‌لر توپلوسودور. ديل ، كولتورون (فرهنگ) آيناسي و اونون تَمَل (اساس) روكنودور.

اينسانين دوشونجه و دويغولاريني ، خيال و ايستكلريني بوتون اينجه‌ليكلري ايله آچيقلايان و ياشاماسينا ايمكان حاضيرلايان ديلدير.

جمعيّتي ميلت حالينا گتيرن باغلارين اَن گوجلوسو ديلدير.

ديل ، بير ايجتيماعي و ديري وارليقدير و زامانلا و ايشلنمكله تكامول ، اينكيشاف ائدر ، گئريلَر و حتا محو اولا بيلر. ديلين اينكيشافيندا ايكي جور عاميل تاثير گؤسترير:

1ـ داخيلي عاميللر .

2ـ خاريجي عاميللر.

داخيلي عاميللر : ديلين داخيلي قانونلارينا تابعدير و تاثيري موثبتدير . ديل ايشلنه ـ ايشلنه جيلالانير ، احتياجا گوره يئني سؤزلر و تريملر تؤرنير، ديلچي عاليملر ديلين قايدا ـ قانونلاريني كشف ائدر و يازي ديلي ، ديل قايدالارينا و عومومي خالق ديلي و يا بير لهجه اوزرينده قورولور و اينكيشاف ائدر. هر ديلين بير يازي و يا ادبي ديلي و بير نئچه دانيشيق لهجه‌سي واردير.

خاريجي عاميللر : بوتون ديللر ، هله قونشو ديللر بير ـ بيرينه تاثير ائدر و بعضي كلمه‌لر و ايصطيلاحلار آليرلار. بو حاديثه ايفراط شكليني ‌آلارسا و ديلين قرامرينه و سؤز تركيبينه ده تاثير ائدرسه ، ديلي پوزار و ديل اؤز هوويّتيني ياواش ـ ياواش الدن وئرر. اينگيليسلرين « پيجين ديل» (pidgin language ) دئديكلري چينجه ـ اينگيليسجه قاريشيغي بير ديل معجونو عمله گلر. بو پروسس اوزون مودّت داوام ائدرسه، خالقين ديلي و كيمليگي ده دييشه بيلر.

19 ـ جو عصرين مشهور روس پداقوقو ك . د . او شينسكي بو باره‌ده بئله دئميشدير:
«
خالقين اليندن هر شئيي آلين ، او هر بير شئيي قايتارا بيلر. آنجاق ديليني آلسانيز ، او هئچ بير واخت اونو يارادا بيلمز، حتا يئني وطن ده يارادا بيلر ، آنجاق ديلي هئچ واخت! خالقين آغزيندا ديل اولورسه ، خالق دا اؤلر

بير ديلين يازي ديلي قاداغان اولورسا و اوشاقلاري باشقا بير ديلده يازيب ـ اوخوماغا مجبور قالسا ، او خالقين ديلي ايستيحاله‌يه اوغرار و بير مودّت سونرا « پيجين» شكليني آلار.

بيز ده پهلويلر دؤورونده ديليميز (يازي ديلي) بو گئريله‌مه و ايستيحاله پروسسينه معروض قالميش و يازي ديليميز ياساقلانميشدي.

دونيادا 6000 حودودوندا ديل واردير. آنجاق هر ايل بير نئچه‌سي آرادان گئدير. بو ديللرده دانيشانلارين سايي يوزميندن داها آزدير. البته «يونسكو» تشكيلاتي نئچه ايلدير ديللرين آرادان گئتمه‌سيله موباريزه آپارير. « يونسكو» و
«
بيرلشميش ميلتلر» ـ ين قبول ائله‌ديگي قرارلارا گؤره هر كس اؤز اؤلكه‌سينده‌كي مكتبلرده اَن آز اوچ ديلي اوخويوب اؤيرنمه‌ليدير. بونلار آنا ديلي ، دؤولت ديلي و يا اورتاق اؤلكه‌ ديلي و بير ده اينگيليسجه كيمي بين الملل ديللردير.

ديللري مورفولوژي ( خاريجي شكيللري) و منسوب اولدوقلاري ديل عائيله سينه گؤره موختليف قروپلارا بؤلورلر. مورفولوژي باخيميندان ديللر اوچ قروپا بؤلونورلر :

1ـ يالين و يا يالينلايان ديللر (isolating) : چين ديل كيمي . بو ديللره اسكيدن « تك هجالي» ديللر دئميشلر. بونلاردا سؤزلرين آنجاق بير حيصّه‌سي تك هجاليدير.

بو ديللرده صرف يوخدور. كلمه‌لر شكيلچي (پسوند و پيشوند) آلمادان و دييشمه‌دن
(
reflexion) ايشلنير. آنجاق جومله‌ده كي يئرلري ايله و باشقا كلمه‌لرله يان ـ يانا گلمه‌لري ايله موختليف معنا و وظيفه گؤرورلر. چين ديلينده وورغو (تاكيد ، استرس بير هجا اوزرينه) چوخ موهومودور. بير كلمه بو اوزدن موختليف معنالار ايفاده ائده بيلر. هم ده موتشابه سؤزلر چوخدور.

چين يازيسيندا هر كلمه بير ايشارتله گؤستريلير، آنجاق گون (گونش) ، آي و حئيوانلار كيمي مفهوملار شكيللري ايله ايفاده ائديلير.

2ـ آناليتيك ديللر (flexible) : هيند و آوروپايي و سامي ديللر كيمي . بو ديللرده صرف اثناسيندا كلمه‌نين كوكو دييشيلير ، يعني تحليله اوغرايير. مثلا « رفتن» فعلي صرف اولوندوغو زامان « رفت» ، « مي‌رود» اولور و كلمه‌نين كوكو (رفت) دييشير.

سامي ديللرده بئله دير . بونلارين موهوم خوصوصيتلري ، كؤكلرين اوچ سس سيزدن قورولماسي (ثلاثي مجرد) و كؤكون دييشمه‌سيدير.

3ـ ايلتيصاقي ديللر (aglutinatif) : تورك ديلي كيمي . ايلتيصاقي ديللرده صرف اثناسيندا كلمه‌نين كوكو دَييشمير. صرف شكيلچيلرين (سون اك / suffix) كؤكون سونونا ياپيشماغيلا عمله گلير :آلماق آلدين ، آلاجاغام ، آلميشديم / قوناق قوناقلار. آلتاي ديللري و حتا اورال ـ آلتاي ديللري بو قروپ ديللردندير.

ديللري بير ده منسوب اولدوقلاري عائيله‌يه گؤره (genealogy) بؤلورلر (شجره).

بو بؤلگوده ، موغول ، منچو ديللري آلتاي ديللري و يا اورال ـ آلتاي ديللري حساب اولونموشدور. چونكي بو ديللري دانيشان خالقلار قديمدن آلتاي ـ اورال داغلاري آراسيندا ياشاميشلار.

آنا ديلي و اهميتي

آنا ديلي ، اوشاقليقدا آنادان اؤيرنيلن ديلدير. اوشاقدا ديل اؤيرنمه قابيليتي يول يئريمه و ديگر اينكيشاف پروسسلري كيميدير.

بو پروسس اؤز ـ اؤزونه گئرچكلشير. بونون تكجه شرطي ، اوشاغين عائيله موحيطينده و جاماعات ايچينده ياشاماسي و آناسي و اطرافينداكيلارين اونونلا صؤحبت ائتمه‌سيدير. اوشاق ، آنا و اطرافينداكيلارين سؤزلريني ائشيدر و زامانلا اونلارين معنالاريني اؤيرنر ، سونرا اونلارين ايشلتمه‌سيني و يا تؤرتمه‌سيني تجروبه ائدر. بو ايشي گؤرركن اؤنجه تك سؤزلرله باشلار و ياواش ـ ياواش ساده جومله‌لر و سؤز بيرلشمه‌لريني ايفاده ائدر و زامانلا ديل قايدالاريني (قرامر) منيمسَر و يا اونو اؤيرنديكلريندن چيخاردار (استخراج) . بو ايشي بيله‌رك يوخ ، ديقت ائتمه‌دن گؤرر.

اوشاق ، ديل تجروبه‌سيني آپاراركن بعضا سؤزلردن معناسيز سؤز بيرلشمه‌لري و جومله‌لر قورار و سؤزلرله اوينار و اؤز ـ اؤزونه دانيشار و بو شكيلده ديل بيلگيسيني تجروبه ائدر و تكميللشديرر.

اوشاق ، آلتي ياشينا چاتاندا ديل باخيميندان يئتگين بير آدام كيميدير. يعني ديل قرامريني اؤيرنميش و اونو ايشلتمك و اويغولاماق قابيليتينه ماليك اولموشدور. اونون اؤيرنديگي سؤزلر موحيطيندن آلديغي تجروبه‌لره گؤره‌دير و اونون احتياجلاريني قارشيلاماغا كيفايت ائدر.

اوشاغين ديل آچماق قابيليتي بئينين موعيّن اينكيشاف مرحله‌سيله علاقه‌داردير. بو قابيليّت 12 ـ 2 ياشلاريندا ظوهور ائدر، يعني اوشاق بو ياشلاردا دانيشان عائيله و ديگر اينسانلاردان اوزاقدا (مثلا مئشه ده) قالارسا و سونرادان عائيله و يا جاماعات آراسينا گلسه ، بير داها ديل آچا بيلمز.

اوشاغين ديل آچماق جرياني‌نين ماهيتي باره‌ده موختليف فرضيه و يا هيپوتزلر ايرلي سورولموشدور.

1ـ معرفت و يا تانيماق ـ بيلمك فرضيه‌سي : بو فرضيه‌يه گؤره اوشاقدا ديل اؤيرنمك ، اوشاغين اطرافيني تانيماق و فيكري اينكيشافي‌نين بير حيصه‌سيني تشكيل ائدير.

2ـ داورانيشچي (رفتاري) فرضيه و يا (B.F.Skinner ) behaviourist : بو فرضيه‌ تجروبه‌يه دايانان آمپريسم فلسفه‌دن قايناقلانميشدير. بو فلسفه مكتبيني 17 ـ جي عصرده اينگيليس فيلوسوفلاري جان لاك (John Locke) (حكيم) و دئيويد هيوم قورموشلار. بو فلسلفه‌يه گؤره اينسان بيلگيسي‌نين قايناغي تجروبه‌دير. جان لاك ، اوشاغين ذهنيني بوش بير صانديق و يا آغ بير صحيفه‌يه بنزديردي. دئمه‌لي ، بيز بيلديكلريميزي حيسلريميز واسيطه‌سيله ، خوصوصيله ائشيتمه ، گؤرمه ، توخونما حيسلري ايله گتيريريك.

داورانيشچيلار ديل اؤرنمگي بير سيرا سسلرين عادتلري كيمي قبول ائديرلر. اوشاغين آنا ـ آتاسي و اطرافينداكيلار اوشاقلا دانيشيرلار، اوشاق بو سسلري و سؤزلري ائشيدير و ياواش ـ ياواش اونلاري تقليد ائدير. بو حيسي تحريكلري (stimulus) و اونلارين جاوابلاري زامانلا شرطيلَشه‌رك عادت شكليني آلير و اوشاق آلديغي تاثيرلري ايستقرا (induction) يولو ايله عوموميلشديرير و ديل قايدالاريني اؤيرنير. بو فرضيه‌نين طرفداري اولان واتسون (J.Watson) دوشونمگي ده داورانيش (رفتار) حساب ائديردي و دئييردي كي ، « دوشونمك اؤز ـ اؤزونه دانيشماقدان عيبارتدير

3ـ چامسكي‌نين نظريه‌سي : نوآم چامسكي 1959 ـ جو ايلده اسكينرين « ديل داورانيشي» و يا « رفتار زباني» آدلي كيتابينا يازديغي تنقيدي مقاله‌سينده دئييركي ، « ديلي اؤيرنمك يالنيز بير ييغين پراكنده سؤزلري اؤيرنمك دئييل ، بلكه ديل قورولوشلاريني (جومله و...) تؤرتمك اوچون لازيم اولان اساس قايدالار مجموعه‌سيني اؤيرنمكدير. چامسكي ذهنيلشميش بو نيظاما (قايدالار مجموعه‌سي)
«
ديل قابيليّتي » و يا « ديل باجاريغي» و يا
«
قرامر باجاريغي» دئيير. بو قايدالار سايه‌سينده‌دير كي ، اينسان حودودسوز جومله‌لري قورا بيلر. اگر ديل اؤيرنمك بير سيرا موحرّيك (stimuls) و جاوابدان عمله گلن سسلر قروپونون عادتي اولسايدي ، او زامان هر كس ديلين بوتون جومله‌لريني تك ـ تك اؤيرنيب ازبرله‌مه‌سي لازيم گلردي.

چامسكي‌يه گوره ديل اؤيرنمك پروسسي ضرب (چارپي) قايداسيني اؤيرنمگه‌ بنزر. بيز آنا ديليني اؤيرنر كن بير سيرا قايدالاري اؤيرنيريك. بو قايدالار بيزه حودودسوز جومله قورماغي اؤيردير. بيز ضرب جدوليني اؤيرنمگه مجبور اولدوغوموز كيمي بو محدود ديل قايدالاريني دا اؤيرنيريك ، هم ده سؤزلرله معنالاري‌نين علاقه (رابطه ) لريني موحريك ـ جاواب يولو ايله اؤيرنمه‌لي‌ييك. اوندان سونرا ديلين تؤرَديجي خوصوصيتي ايشه قاريشير ، نه موحرّيك ـ جاواب و نه ده عادت.

اينساندا بو قابيليت و ايستعداد ايرثيدير و ژنتيك يوللا اينتيقال ائدير.

چامسكي يه گؤره بوتون ديللرين اورتاق تَمل (اساس) خوصوصيتلري واردير و اوشاق آنادان اولار كن بو اورتاق تمل خوصوصيتلر اونون ذهنينده ديلين اساس تملي (پايه) كيمي موؤجوددور و اوشاق آنا ديليني بو تمل اوزرينده قورار و اؤيرنير. دئمه‌لي ، بالقوه مؤوجود اولان بو ايستعداد و يا قابيليت موحيطله تماس ائتديكدن سونرا بالفعل شكله چئوريلير و فعاللاشير . البته سؤزلري اؤيرنمكده و ديل فورمالاري‌نين تلفوظونده تقليد و تكرار و عادتين رولو اينكار ائديلمزدير.

چامسكي گؤره هر ديل بير اوست قورولوش و بير ده آلت قورولوش و يا درين قورولوشدان تشكّول ائدير. اوست قورولوش ديللره گؤره دييشير ، آما اينسانين بدني و ذهني قورولوشونو عكس ائتديرن درين قورولوش بوتون ديللرده تقريبا عئيندير.

مثلا بوتون ديللر ايكي درجه‌لي تحليله (تجزيه) موناسيبدير. بوتون جومله‌لر ايكي مرحله‌ده كلمه‌لره يعني معنالي واحيدلره (morpheme) بؤلونور. بو واحيدلر ايكينجي درجه بؤلگوده فونم دئييلن سس واحيدلرينه بؤلونور.

بوتون ديللرين سس سيستمي صامت ( سس سيز ) و صائيت (سسلي ) لردن عمله گلير و بونلارين سايي محدوددور (40 ـ 20) ، هم ده بونلار محدود سايدا سس خوصوصيتلريندن تؤره‌ميشدير. ديللرين بو اورتاق خوصوصيتلري اينسانين بيولوژيك قورولوشوندان قايناقلانير.

اوشاغين فيزيكي روشدو ( بؤيومه و اينكيشاف) ايله ديل آچماغي آراسيندا گوجلو باغليليق واردير.

اوشاق مخصوص ياشلاردا (12ـ 2) ديل آچا بيلر. اگر بو ياشلاردا اونون ديل اؤيرنمك ايمكاني اولماسا ، سونرا ديل آچماق ايمكاني دا قالماز.

اوشاق آنا ديليني اؤيرنركن ديلين سسلري و سس دستگاهي ايله بيرليكده پارچالار اوستو سس واحيدلري (suprasegmental) يعني وورغو و تاكيد : بير هجا اوستونه وورغو يا تاكيد (stress) ، توْن، يعني سسلرين زير و بم تلفّوظو ، اينتوناسيون ، يعني كلمه و مورفملرين زير و بمليكلري‌نين صؤحبت اثناسيندا دييشمه‌سي و يا آهنگ ، دورغو (فاصيله ، مكث) اونون ذهنينده ، حافيظه‌سينده يئرلشير و دانيشاندا اساس خوصوصيتلري كيمي تظاهور ائدير. بو خوصوصيتلرين دييشديريلمه‌سي و يا اونودولماسي چوخ چتيندير . اينسان آناديليندن باشقا ديلي دانيشاندا لهجه‌لي دانيشماغي دا قيسماً بوندان ايرلي گلير.

هر ديلين اؤزونه مخصوص بير آنلاما و دوشونمه يولو و آنلاتما يولو و يا ايفاده طرزي واردير كي ، بونا ديلين ايچ بونيه‌سي ، ايچ شكلي دئييرلر. مثلا توركجه دانيشاندا بيز بيريسي‌نين حاليني سوروشاندا ، « نئجه سن؟» دئييريك. فرانسيزلار بو دورومدا «Comment vas tu?» دئييرلر. توركجه ترجومه‌سي : « سن نئجه گئديرسن ؟». آلمانلار همين سواآلي بئله سوروشورلار : « Wie gehtes ihnen? » يعني : « نئجه سنه گئدير؟».

توركجه ده « منه سويوق دَييب» دئييريك. بونون قارشيسيندا فارسجادا « من سرما خوردم»، توركجه لفظي ترجومه‌سي « من سويوق يئميشم» اولور.

اوشاق آنا ديليني اؤيرنركن اونون ذهنينده آنا ديلي‌نين قورولوشو (شبكه‌سي) يئرلشير و اينسان ، هر شئيي بوتون ديل ماترياللاري‌نين مئيدانا گتيرديگي بو تمل شمايا (اساس شبكه) گؤره آنلار و آنلادار. بونا ديلين مخصوص ايفاده طرزي و دونيا گؤروشو دئييلير.

وايسبرگر (Leo weisberger) ديلي دونياني سؤزه چئويرمه حاديثه‌سي بيلير و ديلين ايفاده ائتديگي گئرچگي ده اينسان ذهني‌نين سوزگجيندن (فيلتر) كئچميش گئرچك سايير. دئمه‌لي ، اينسان گئرچگي (واقعيت و حقيقت) آنجاق ديل واسيطه‌سيله تانييار.

بيز چئوره‌ميزه آنا ديليميزين پنجره‌سيندن (شبكه) باخيريق و دونياني آنا ديليميزين آنلاما و آنلاتما يولوندان گئده‌رك آدلانديريق.

هومبولتون (F.H.Von Humboldt , 1769 _ 1859) فيكرينه گؤره ، «ديل بير ميلتين روحونون تظاهورودور ، ميلتين ديلي روحودور و روحودا ديليدير

اينسان آنا ديلينده دوشونر و دوشندوگونو دانيشاندا ديله گتيرير (نطق