توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري

 

مئهران باهارلي

 

نوت: بو يازي دا "دئگيDegi "، سٶيله نه ن هر هانسي بير سٶز و سٶزجوك، "گفته، سخن" آنلاميندا؛ "سٶزSöz "، گٶركول (ادبي) و يازيلي ديلده منيمسه نميش "كلمه" و "واژه" آنلاميندا؛ "سٶزجوكSözcük " ايسه گٶركول (ادبي) و يازيلي ديل دوزئيينده ايشله ديلمه يه ن، آغيزلار و سٶزه ل ديلله سينيرلي اولان، يا دا يابانجي كلمه لر اوچون ايشله ديليبدير. بير "سٶزجوك"، يالنيز گٶركول (ادبي) ديله قازانديريلديقدان سونرا، "سٶز" سوييه سينه يوكسه له بيلير. (-جيك اكي، كيچيكليك، آشاغيليق آنلاملاريني داشييير).

 

سون مين ايل و اٶزه لليكله سون يوز ايل ايچينده ديليميز فارسجانين آغير و تك يٶنلو ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. بونا اك اولاراق گونوموزده ايراندا ديليميز توغرالي (رسمي) بير ديل دئييلدير و اركله ت (دٶولت) قوروملاري، باسين ايله يايين و اٶيره تيم-ائييتيمده ده ايشله ديلمير. سونوج اولاراق ديليميز فارسجا كلمه لرينين دئنه تيمسيز (كونترولسوز) و چوخ يٶنلو (هر طرفلي) سالديريسينا (هوجومونا) اوغراياراق پوزولما، پيجينله شمه و يوخ اولماغا اوز توتموشدور. بيز آغير بير بيچيمده فارسلاشميش بير خالقيق و ديليميز ده، اٶلوم دٶشه يينه دوشوب و بيتگيسه ل ياشاما گيرميش بير ديلدير.

 

ايران و گونئي آزربايجاندا سون يوز ايلده توركجه نين بيليم، توپلوم، اوزلوق، يٶنه تگي، قوراشديريم و ... كيمي آلانلاردا يئني سٶزجوك تٶره تمه سوره جي بوتونويله دوراقساماغا اوغراييب دورموشدور. خالقيميز ياخين گئچميشده ايشله تدييي توركجه كلمه لرين يوزده دوخسانيني بوگون اٶز ديلينده ايشله تمير و اونلارين يئرينه فارسجا آلينتيلاري قوللانير. بو دورومدا ان باشدا ديليميزي ياشاتماق اوچون، بير ياندان فارسجا كلمه لرين توركجه يه آخيني دوردورولمالي، داها اٶنجه گيره نلر مومكون اولدوغو اٶلچوده آريتلاناراق ديليميزدن آتيلمالي و يئرلرينه اويقون توركجه قارشيليقلار بولونماليدير، اٶته ياندان يئني قاوراملاري قارشيلاياجاق سٶز و كلمه تٶره تمه سوره جيني يئنيدن باشلامالييق.

 

توركجه ده يئني وارليق و قاوراملاري قارشيلاماق اوچون، بير نئچه يول واردير. گره كسينيم (ائحتيياج) اورتايا چيخديغيندا- ايران و گونئي آزربايجاندا اورتايا چيخديغي كيمي- بو يوللارا باش وورولماليدير:

 

١- بايري (آرخاييك) دئگيلري "ديرچه لتمه"

٢- ياشايان ديل-آغيزلاردان "سٶزجوك درله مه"

٣- يئني دئگي (نئولوژيسم) "تٶره تمه"

٤- يابانجي ديللردن "آلينتي ياپما"

 

يابانجي سٶزجوكلره قارشيليق ايلك اٶنجه "ديرچه لتمه" و "درله مه" يوللاري ايله ديليميزين قايناق و چيخاقلاريندا وار اولان اويقون توركجه دئگيلر آرانماليدير. بولوندوقلاري دورومدا بو توركچه دئگيلر، گٶركول و يازين ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير.

 

"ديرچه لتمه" و "درله مه" يوللاري قولاي بير يول دئييلدير. هر ايكي قايناقدان دا يارارلانماق آنجاق قيسيتلي (محدود) بير اٶلچوده اولاناقليدير. بورادا باشاريلي اولمانين ان بليرله ييجي ائتمه ني، ديلده بو يئني دئگيلره گره كسينيمين وار اولماسيدير. اٶرنه يين ديل دئوريمي ايله توركييه توركجه سينه باشاريلي بير بيچيمده هر ايكي قايناقدان دا چوخلو دئگي قازانديريلميشدير. بو اٶلكه ده "ديرچه لتمه" و "درله مه" يٶنته ملريندن، ديلي يالينلاشديرما (ساده له شديرمه) چاليشمالاري سيراسينداكي وار اولان گره كسينيمدن دولايي باشاريلي سونوج آلينماسي مومكون اولموشدور.

 

ديلده يئني دئگي الده ائتمك اوچون، "ديرچه لتمه" و "درله مه"نين ديشيندا، باش وورولابيله جك ايكي قايناق داها واردير: "يئنيدئگي (نئولوژيسم) تٶره تمه" و يابانجي ديللردن دوغرودان "سٶزجوك آلينتيسي" ياپما. ديرچه لتمه و درله مدن يارارلاناراق الده كي قايناق و چيخاقلاردا يابانجي سٶزجويو قارشيلايابيله جك اويقون دئگي بولونمازسا، يئني دئگي ياپما يٶنته مينه باش وورولماليدير. يئني دئگيلر (نئولوژيسملر) تورك ديلي قورال و ايلكه لرينه داياناراق، توركجه كٶك و اكلر آراجيليغي ايله ياپيلميش، داها اٶنجه ديليميزده وار اولمايان يئنيجه تٶره ديلميش توركجه سٶزلردير.

 

اٶنه ريله ن يئني كلمه لر، اٶزه لليكله اونودولموش اولان و يئني تٶره ديله نلر، ايسته ر ايسته مه ز، ايلك باشدا خالقا آز تانيش حتتا ياد اولابيله رلر. بو دوغالدير. آنجاق خالق، توركجه يازي و يايينلاردا ديرچه لديله ن، درله نه ن و يئني تٶره ديله ن توركجه كلمه لري داها سيخ گٶرونجه، و اونلاري گٶركلو (ائستئتيك) و قوللانيش باخيملاريندان دا الوئريشلي بولونجا، زامانلا اونلارا - ايلك باشدا قولاغا بير آز يابانجي گلسه لر ده - صاحيب چيخار و منيمسه لر. بو باغلامدا "بيز خالق اوچون يازيريق، خالقا تانيش اولمايان كلمه لري ايشله تمكدن چيكنمه لييك" دوشونجه سي يانليشدير. اوچرا بيز تكجه خالق اوچون دئييل، اونونلا بيرليكده ديليميزي و اوندا وار اولان هر كلمه ني ياشاتماق، اونو گله جك قوشاقلارا ساغلام تسليم ائتمك، گليشديرمك و بايلاشديرماق اوچون ده يازيريق. "خالقين ديليندن اوزاقلاشمامالييق" دوشونجه سي ده، ان آزري گونئي آزربايجان اوچون گئچه رلي دئييلدير. اوچرا سٶزو ائديله ن بوگونكو "خالقين ديلي"، ايران دٶولتي الي ايله ياراديلماقدا اولان، فارسجانين پيجين ديلي آزري ديليدير نه توركجه. بيز فارسلاشان بو سايري و پيجين ديله باغلي اولماق دئييل، اونو دوزه لتمك، ساغالتماق و توركجه له شديرمك دورومونداييق.

 

يوخاريداكي اوچ يٶنته مله يابانجي بير قاورامي قاريشلاياجاق دئگي بولونماز ايسه، يا دا بئله بير دئگينين بولونماسينا ده ك، بير سونراكي آشاما اولان "يابانجي ديلدن دوغرودان آلينتي ياپما"يا گئچيلمه ليدير.

 

ايلك سيراداكي قايناق-چيخاق

 

بايري (آرخاييك) دئگيلري ديرچه لتمك: بايري دئگيلر توركجه ده اسكيدن بري وار اولان، اسكي دٶنه ملرده، اسكي يازي ديلي دئوره لرينده ايشله ك اولان؛ آنجاق داها سونرالار دورلو ندنلرله اونودولموش، بايري دامقاسي يئميش، و بوگونكو يازين و اٶلچوت ديليميزده ايشله ديلمه يه ن سٶزجوكلردير. اونودولموش بايري سٶزلري يئنيدن ديله قايتارماق، بوتون بير اولوسا يئنيدن كلمه اٶيره تمك دئمكدير. بو ندنله ده اونلارين ديرچه لديلمه سي چوخ چتين و گوج اولوب، سون درجه بٶيوك بير چابا و اوغراشي ايسته ر.

 

بايري دئگيلرين قايناق و چيخاقلاري؛ اسكي سٶزلوكلر، گٶركول (ادبي) بتيكلر (متينلر)، كٶكله شيك (كيلاسيك) پيتيكلر (كيتابلار)، چئشيتلي يازيلي بلگه لر، داش يازيتلاري، سين داشلاري، و توركجه دن اسكي چاغلاردا باشقا ديللره گئچميش توركجه سٶزلردير.

 

ديليميزده كي يابانجي سٶزجوكلري قارشيلايابيله جك اونودولموش بايري دئگيلرين هاميسي - اونلاري يازي و يايينلاردا ايشله ده ره ك، سٶزلوكلره آلاراق - چاغداش يازي، اٶلچوت (معيار) و گٶركول (ادبي) ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير. بونلارين زامان ايچينده سٶزه ل و دانيشيق ديلده يايقينلاشديريلماسينا دا چابا گٶسته ريلمه ليدير.

 

بير سيرا شخصلر "متروك توركجه سٶزجوكلرين ايشله ديلمه مه سي گره كير" دئييرلر. اويسا آزربايجان توركجه سي حاققيندا دانيشيلاندا، متروك و آرخائيك قاوراملاري يئته رسيزدير و يانيلقييا يول آچير. آزربايجان توركجه سينده ياخين گئچميشده ايشله ك اولوب گونوموزده اونودولموش مينلرجه توركجه سٶز واردير. آنجاق بو كلمه لرين يوزده دوخساني، تاريخين دوغال سئيرينده اونودولان آرخاييك كلمه لر دئييل، اولوسال حاقلاريميزدان يوخسون اولماغيميز و آسييميلاسييون سونوجوندا بيزه اونوتدورولان كلمه لردير. بو ندنله ده اونوتدورولان و يانليشليقلا آرخاييك دامقاسي يييه ن بو مينلرجه توركجه سٶز، ديره نگسيز (بدون درنگ) يازيلي و دانيشيق ديليميزه يئنيدن قايتاريلماليديرلار. بو، خالقيميزين آسيميلاسييونونو دوردوماق و دانيشديغي گونده ليك ديلينه توركجه بير هاوا وئرمك اوچون ده گره كليدير (واجيبدير).

 

حسن اوغلو و موولانا´نين توركجه قوشوقلاريندان ديرچه لتمه لر: آسلانAslan  (شير)، آسAs  (منفعت)، آقچاAqça  (پول)، آلپAlp  (دلاور)، ائريشمكErişmək  (واصل شدن)، اوسUs  (عقل)، اويماقUymaq  (متابعت كردن)، بايBay  (ثروتمند)، بولماقBulmaq  (پيدا كردن)، داموDamu  (جهنم)، چئورهÇevrə  (محيط)، چاخيرÇaxır  (شراب)، دويماقDuymaq  (حس كردن)، سانماقSanmaq  (گمان كردن)، قاييQayı  (محكم)، قولQul  (بنده)، قيلاووزQılavuz  (راهنما)، نسنهNəsnə  (شئي)، يارقيYarqı  (دادگاه)، يارليقاماقYarlıqamaq  (رحمت كردن)، ايرماقIrmaq  (رودخانه بزرگ)، توتوشماقTutuşmaq  (شعله ور شدن)، بليرمكBəlirmək  (آشكار شدن)، ايشدهİşdə  (اينك)، دورلوDürlü  (متنوع)، ...

 

ديوان لغات تورك و قوتادقوبيليگ´دن ديرچه لتمه لر: اسه نله مكƏsənləmək  (سلام دادن)، اورونچOrunç  (رشوه)، توتقوچTutquç  (صبحانه)، بئلينBelin  (خطر)، كٶنمكKönmək  (اعتراف كردن)، اٶرتكونÖrtkün  (خرمن)، تٶروتمكTörütmək  (اصلاح كردن)، بوشوقBoşuq  (اجازه)، بلگيBəlgi  (علامت، نشان)، آنيقAnıq  (حاضر)، قاييرQayır  (ماسه)، قولداشQoldaş  (همدست)، تييينTiyin  (سنجاب)، تييماقTıymaq  (مانع شدن)، يوموشYumuş  (خدمت)، ايراماقIramaq  (دور شدن)، ييپارYıpar  (عطر)،

 

ايكينجي سيراداكي قايناق-چيخاقلار

 

١- چاغداش دئگيلري درله مك: بونلار بوگونكو يازيلي و اٶلچوت ديليميزده ايشله ديلمه يه ن، آنجاق گونوموزده گونئي آزربايجان و ايراندا تورك بودونونون (خالقينين) سٶزه ل (شفاهي) –بودون (خالق) ديلي، ياشايان يئره ل (محلي) - بٶلگه سه ل (منطقه اي) آغيزلاري و ائل-اوبالاري آراسيندا ايشله ك اولان سٶزجوكلردير:

 

الف- سٶزه ل، دانيشيق، بودون ديلي: بو توپار (زومره)، گٶركول (ادبي)- يازين ديلينده اولماييب؛ آنجاق سٶزه ل، دانيشيق و بودون (خالق) ديلينده ايشله نه ن سٶزجوكلردير. (بونلارين بير بٶلومو، اسكي يازين ديلينده ده قوللانيلميشدير):

 

سٶزه ل ديلدن درله مه لر: "قاپدي قاچديQapdıqaçdı " (ميني بوس)، "يئل آتيYelatı " (دوچرخه)، "آت-آچAtaç " (ژتون)، بيچه ر دٶيه رBiçərdöyər  (كمباين)، سئچ آلSeçal  (سلف سرويس)، آياق توپوAyaqtopu  (فوتبال)، ديش اتيDişəti  (لثه)، چوخ ساتارÇoxsatar  (بئست سئللئر)، يولدوزه رYoldüzər  (بولدوزر)، دٶنه ر قاناد Dönərqanat (هليكوپتر)، آياق آلتيAyaqaltı  (توالت)، يئرياغيYeryağı  (نفت)، دورباخDurbax  (پانل)، يئگئت Yeget (فست فود)....

 

ب- يئره ل-بٶلگه سه ل آغيزلار: اكينج (فرهنگ) ديلينده بولونمايان، آنجاق ديليميزين باشليجا آغيزلاري اولان همدان، مركزي، قزوين، قوم، تئهران كيمي گونئي آزربايجان اوستانلاري؛ گونئي ايران، خوراسان، سونقور، عراق .... لهجه لرينده وار اولان بير سيرا سٶزجوكلر يازي ديلينه آلينابيله ر. يئره ل- بٶلگه سه ل آغيزلاريميزدا وار اولان توركجه سٶزجوكلرين، گٶركول (ادبي) و يازي ديليميزه آرتيريلماسي، ديليميزي بايلاشديرار؛ چئشيتلي يئره ل-بٶلگه سه ل آغيزلارين- اورتاق و بوتون آغيزلاري قاپسايان ادبي ديله سٶز وئرديكلريندن دولايي- بيربيريني آنلاشمالاريني قولايلاشديرار و بو آغيزلارلا اونلاري قونوشان توپارلارين بيربيريندن آيريشماسينين قاباغيني آلار:

 

گونئي آزربايجان آغيزلاريندان درله مه لر: ياويماقYavımaq  (انس گرفتن، بوئين زهرا)، دولاقDolaq  (جوراب، اورمو)، سونسوقSonsuq  (بكس، ملايير)، توتارقاTutarqa  (تناسب، همخواني، عجبشئر)، توتقاجTutqac  (دستگيره- زنگان)، قانليQanlı  (عرابه- )، اوچورOçur  (نوبت- اردبيل)، انه شوشƏnəşüş  (عجيب غريب، تبريز)، ايوİv  (فرق موي سر، خوي)، قوجورQucur  (شور، خوي)، ده يگيلDəygil  (مستجاب، گونئي)، بٶروBörü  (گرگ، خلجستان)، يابغي  Yabğı(حكمدار، خلجستان)، چيوÇiv  (ميخ، زنگان)، سالديرماقSaldırmaq  (حمله كردن، زنگان)، سوروتمه چSürütməç  (دمپائي، زنگان)، قاراناقQaranaq  (شوم، زنگان)، جوروCürü  (ضعيف، ماراغا)، پونجوكPüncük  (بهانه، زنگان)، تامبيراTambıra  (منت، زنگان)، چيرتداقÇırtdaq  (تخم، زنگان)، دٶنه رگهDönərgə  (چرخ فلك، زنگان)، سوسگهSüsgə  (زينت موي سر دختران، زنگان)، هٶدوكHödük  (غيبت، زنگان)، هٶدوكله مكHödükləmək  (غيبت كردن، زنگان)، يئتيكYetik  (فضول، زنگان)، دبه كDəbək  (ابله، زنگان)، اوتاچيOtaçı  (دواساز، ماراغا)، بارينماقBarınmaq  (سر پناه گرفتن، ماراغا)، مانMan  (عيب، ماراغا)،..... 

 

گونئي آزربايجان ديشي آغيزلاردان درله مه لر: اوركونÜrkün  (نبش خيابان، نوشهر)، بنيزBəniz ، آغجاAğca ، آستAst ، آغيزقا  Ağızqa(پنجره، خراسان)، سئوينجيك Sevincək (مژده، خراسان)، ائلتي  Elti(زن برادر شوهر، خراسان)، قوزولاماقQuzulamaq ، اوغلاقOğlaq ، بوغون Boğun (مفصل، خراسان)، آچيلان Açılan (آينده نزديك، فريدن)، آري- واري  Arı Varı(همه، فريدن)، يير Yir (آواز، قاشقاي يورد)، سانيSanı  (عدد، دانه، خراسان)، ديش اتيDişəti  (لثه، خراسان)، سورچه كSürçək  (داستان، خراسان)، آپشيApşı  (عطسه، بجنورد)، آرابيرArabir  (گاهگاهي، بجنورد) ائرتهErtə  (صبح، بجنورد)، آستAst  (زير، پائين، بجنورد)...

 

ج- اويماق و بويلارين ديلي: گونئي آزربايجان و ايراندا ياشايان تورك اويماق و بويلارينين ديلينده وار اولان توركجه سٶزجوكلر، اٶزه لليكله اٶنه مليدير. بٶيوك اورلارين (شهه رلرين) ترسينه بونلارين ديلينده كي اسكي و اٶزگون توركجه سٶزلرين چوخو- فارسجادان داها آز ائتگيله نديكلري اوچون- هله ده اونودولمادان و ديرگيلي (جانلي) اولاراق ياشاماقداديرلار. دولاييسي ايله بونلارين ديلينده وار اولان بوتون توركجه سٶزجوكلر، تركجه و يئيينليكله گٶركول (ادبي) و يازي ديله آرتيريلاراق ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير:

 

٢- قونشو-قودا ديل و لهجه لري: بونلار آزربايجان توركجه سي ايله قودا (قوهوم) اولان لهجه و ديللرده كي سٶزجوكلردير و اٶنجه ليك-اٶنه م سيراسي ايله قونشولار، اوغوز ديللري و ان سون دا اٶته كي توركول (توركي) ديللردن اولوشماقدادير. آلينان بو سٶزجوكلر، بو ديل-لهجه لرين اسكي بتيكلري (متينلري)، ياشايان لهجه-آغيزلاري و يا يئنيجه تٶره تدي