محمدعلى
فرزانه
ميرزه
باغير حاج
زادهنين
حياتيندان
روايتلر
عزيزيم،
باغري قارا،
بير قوش
وار باغري
قارا.
لاله کيمي
گول اولماز،
اونون
دا باغري
قارا! (آذربايجان
خلق
باياتيلاريندان)
ميرزه
باغير حاج
زاده و تبريز
صحنهسي
آذربايجان
و تبريز
تئاتري،
پهلوي
حاکيميتي
ايللرينده
نئچه - نئچه
قودرتلي
رژيسور و
آکتورون آدي
ايله
ايلگيليدير
بو
آرتيستلردن
بير باغري
قاراسي دا
ميرزه باغير
حاج زاده
اولموشدور. حاجزاده،
اؤز
ايستاژيني
(تئاتر اؤيره
نجيليگيني)
نئچه جنوبلو
رژيسور و
آرتيست ايله
تيفليس
کونسرواتوروندا
بيتيرميش،
قاييديب
باکيدا صحنهيه
چيخميش،
سونرادا
رژيسور و
آرتيستلرين
نئچهسي
ايله تبريزه
قاييتميشدير.
حاج زاده
او ايللرده،
روسيه
انقلابينين
ان
گورولتولو
ايللرينده،
باکييا گئتمهسي،
اورادا تئاتر
دونياسينا
قدم قويماسي
اؤزلوگونده
حاج زاده نين
حياتيندا
سونرادان
درين تأثير
بوراخان بير
حادثهيه
چئوريلميشدير.
حاجزاده
نقل ائدردي:
آتام تبريز
بازاريندا
پولو يوخ،
آمما حؤرمتي
چوخ
آداملاردان
بيري ايدي.
او تبريز
تاجرلرينين
آل - وئر
ايشلرينه گؤمروکده
يا
قونسولاتلاردا
امانت چيليک
ائدر و اوردان
الينه
چاتديغي
تومناتلا
کئچينردي.
اونون بوتون
تلاشي مني
اوخوتماق و
دوقتور
اولماق
اوچون
تيفليسه
گؤندرمک
ايدي (اوندا
تبريزده
دوقتور
اولماق
ايستهينلر
بير باشا
تيفليسه گئدر
و اورانين
عالي طيب
فاکولتهسينده
تحصيله دوام
ائدرديلر.
حاديثهني
حاجزاده
دؤنه - دؤنه
دئيهردي:
کيشي مني
آرزوينان-
گورزوينن
اوخودوب
يولاسالدي
کي، گئديب
اوردا دوکتور
اولوم،
قاييديب
گليم ايرانا
و اورادا
يازيق -
بئچارالاري
مجاني
موعاليجه
ائديم. دوکتورلوق
اوخوماديم،
آرتيسليک
اوخودوم،
بلکه
اونلارين
دوشونجهلرينده
تأثير
بوراخيم،
آمما
اونلارين
يازيقليقلاري
يئرينده
دورسون، اؤز
يازيقليغيما
دا چارهساز
اولماديم...
حاجزاده
تبريزده
امکداشلاري
طرفيندن
قورولموش
تئاتر
قروپونا
قاتيلير و
ايشه
باشلايير.
اونلارين
عومده
چاليشمالاري
تبريزده
تازاجا بينا
ائديلميش
مُودرن شير
خورشيد صحنهسينده
يئر به يئر
اولوردو.
ميرزا باغير
هئيکلي،
سيماسي،
داورانيشلاري
و سسينين
توناژي ايله
اويغون
بيردرام
آرتيسي کيمي،
عؤهدهسينه
دوشن
روللاري،
حتي اوتللو و
شئيخ صنعان
کيمي آغير
پرسوناژلاري
بؤيوک
باجاريقلا
ايفا ائديردي.
او ايستر
حوسئن جاويد،
جعفر جبارلي،
جليل محمد
قوليزاده
کيمي
آذربايجان
درام
نويسلري و
ايسترسهده
غربي درام
نويسلرين
اثرلرينده
پارلاييردي.
او ايللر
ده، سؤز يوخ کي،
تئاتر
تبريزده و
آذربايجانين
آيري
شهرلرينده
آذري تورکجهسينده
وئريليردي و
معروف درام
اثرلري بو
ديلده صحنهيه
چيخاريليردي.
بو امر 10-1308
ايللرينه
قدر دوام
ائدير و حاج
زاده صحنه
فعاليتي
گوندن- گونه
يوکسليردي.
بو ايللرده
رژيم تورکجه
تئاتر وئرمگي،
کيتاب
بوراخماغي،
حتي يازماغي-
اوخوماغي و
سونرالار
دانيشماغي
دا ياساق
ائتدي. بو
قرار اجرا
ائديلندن
سونرا، حاجزاده
اؤزو دئميشکن
درام
آرتيستدن
بير کومدي
درام
آرتيسته
چئوريليردي،
چونکي
اوفارسيني
چارهسيز
لهجه ايله
دانيشير و تاماشاچيلاردان
چوخو اونون
سؤزلريني
باشا
دوشموردولر و
تئاتر ديل
يانسيتما
صحنه سينه
چئوريليردي.
بوتون
بونلارا گؤره
حاجزاده
بير يوللوق
صحنه
حياتيني ترک
ائدير، دالي
اوتورور و بير
چيخيش
يولوتاپماق
اوچون
فاجيعهلي
بير دربهدرليک
ايله اوز-
اوزه گلير.
بيز گئچميش
يازيلاردا
يئري گلنده
بو ماجراني
بير فاکت
کيمي
گؤسترميشيک.
آمما ايندي
بورادا دا
اونا اشاره
ائتمگي لازم
گؤروروک. حاجزاده
خاطيره لرينده
دئيير:
«1307- نجي
ايلده،
تبريزده شير
خورشيد صحنهسي
آچيلاندان
سونرا بيز
چوخلو
نوماييشنامهلري
مووفقيتله
صحنهيه
چيخارديق.
بيز ايستر بو
صحنهده و
ايستر
آراميان
صحنهسينده
کومدى
نمايشلرله يان
- يانا، جيدي
اثرلرده
اويناييرديق،
نوماييشنامهلر
گؤزلهنيلمز
مووفقيت
قازانيردي و
اونلاردان
بعضيلري
آيلار صحنهده
اوينانيليردي.
بير گون شير
خورشيد صحنهسينده،
ياديمدا
اولدوغو کيمي
حوسئن
جاويدين
«شئيخ صنعان»
اثريني
تمرين
ائديرديک.
تمرين
زاماني
آرتيستلردن
هئچ کيمسهني
سالونا يول
وئرميرديلر.
لاکين، او
گون بير
گؤزلوکلو آقا
دا سالوندا
حاضير ايدي.
بير رژيسوردن
اونون بارهده
سوروشدوق.
رژيسور دئدي.
بو، آقايغلامحسين
خان
ماعاريف،
آذربايجان
ماعاريف و
اوقاف
ايدارهسينين
موفتيشيدير.
نومايشي
يوخلاماق
اوچون گليب.
او وقته قدر
نومايشنامهلري
يوخلاما ايشي
مرسوم
دگيلدي و بيز
هاميميز بو
موضوعدان
شاشديق. تمرين
قورتاراندان
سونرا، آقاي
غلامحوسئن
خان بير سؤز
دئمهدن
يولونو توتوب
گئتدي. بو
ماجرادان
نئچهگون
سونرا، بيزه
خبر وئرديلر
کي، تامام
آرتيستلر
فيلان گون
حضرت اجل
آذربايجان
ماعاريف و
اوقاف رئيسي
حوضورونا
شرفياب
اولماليديرلار.
بيز
هاميليقجا
تعيين
اولموش
گونده
ماعاريف
ايدارهسينده
حاضير اولدوق
و بونا
باخماياراق کي،
حضرت اجل
گؤروش
ساعاتيني
اؤزو موعين
ائتميشدي،
بيزي بير
ساعات
اينتيظار
اوتاغيندا
ساخلادي و
سونرا هامان
آقاي
غلامحوسئن
خانين وسيله
سى ايله
شرفياب
حوضور اولماق
روخصتي
وئرديلر. بيز،
بير مودت ده
رياست
اوتاغيندا
اياق اوسته
قالديق تا
حضرت اشرف
آغير- آغير
رياست ميزينين
داليندان
دوروب، ايرهلي
گلديلر و
بيزلري تک
به تک
باشدان
آياغا گؤزدن
گئچيريب
دئديلر:
- آقالار،
بيليرسيز
سيزلري نييه
چاغيرميشام؟
چاغيرميشام کي،
هامينيزا
دئميش اولام کي،
بوندان
سونرا تورک
ديلينده
نوماييش
وئرمک قدغن
اولور، سيز
نوماييش
وئرمک ايستهسيز،
حتماً گرک
فارسجا اولا.
البته،
ايمکاني
وارسيز گربه،
گوربه،
گيربه،
کوربه دئيهسيز.
لاکين،
-
غلامحوسئن
خان تورکوده
گربهيه نه
دئييلير؟
- قوربان
پيشيک،
- بلي، حق
نداريد پيشيک
بگيد! باشا
دوشدوز؟!
ايندي گئده
بيلرسيز.
من فاجيعهنين
درينليگيني
دويوردوم.
هاميليقجا
قاييتديق. من
عصباني ايري
آدديملارلا
يوروردوم.
رژيسور
داليدان منه
چاتيب
سوروشدو: بو
عجله ايله
هارا؟ دئديم:
گئديرم
آذربايجان
تئاترينين
عزا مجلسيني
سووام!...
آيدين ميلي-
دموکراتيک و
ضيد
امپرياليست
روحيه
داشييان
آرتيستين،
اؤز سؤزو ايله
دئسک، ديلي
دينج دورمور
و بوبابتدن
سايسيز
سيخينتي لار
و اهانتلره
معروض قالير.
صحنهدن چکيلمک
و گؤره بيلهجاغي
ايشين
رؤيايا
چئوريلمهسي،
اونو بير
طرفدن عصبيلشديرير
و او بيري
طرفدن بير
چوخ ايشلره
ال آتماغا
وادار ائدير،
لاکين
بونلارين
قولپو الينده
قالير. البتده،
خاطيرهلرين
دواميندا
گؤره
جاغيميز کيمي،
اونون
ايقبال
اولدوزو بو ايللرده
آزدا اولسون
پارلايير.
لاکين
بوپارلاما
چوخ قيسسا
اولور. بو
ايللرده حاج
زاده صحنه
آرتيستليگيندن
اوزاقلاشديقجا
کوچه و بازار
آرتيستينه
چئوريلير و بو
يئني وظيفهسينده
خلقي هم
سئوينديرير،
هم
گولدورور، هم
کدرلنديرير و
همده
دوشوندورور.
اونون بو
سيماسي خلق
آراسيندا،
کوچهده-
بازاردا،
درين ايز
بوراخير و
اونو خلقين
ايستکلي
آرتيستينه
چئويرير.
بونونلا
ياناشي، حاج
زاده ميلي-
دموکراتيک
روحيهسي
ايلهايستر -
ايستهمز
سياسته
ياناشير...
***
او
بوتون بو
ايشلرين
هاميسيني،
جاوانلاري
«ايجبارى»
زوراکى- سرباز
آپارماقدان
تا تيرياکيخا
نالارين
تبريزده و
آذربايجانين
آيري
شهرلرينده
ياييلماسيني
اينگيليسلرين
گؤزوندن
گؤرور،
رضاشاهي
اونلارين
آدامي
بيلير، کئفلي
واختلاري نهکي
دربار وار،
شاه وار
هاميسيني
ساپا دوزوردو.
هر دفعه گوزاريش
وئريرديلر،
ايطلاعاتين
خفيهلري
اونو
آپاريرديلار
کلانتريده
کؤتک آلتينا
ساليرديلار
اونو دؤيمک و
اينجيتمک
اوچون، حاج
زاده نين
اؤزو دئديگي
کيمي، گاه
بئچهيانا،
گاه مردانا
باتوندان،
گاه ايکي
ديللي و گاه
نئچه ديللي
شاللاقدان،
هئيوا آغاجي
شويکهلريندن،
تپيکدن،
يومروقدان،
سيلليدن
ايستيفاده
ائديرديلر.
او
اطرافيندا
کئچن حاديثهلري
ايزلهييردي.
کيشيلرين
بؤر کونو
دگيشمه و
قادينلارين
باشيني آچما
اونون الينه
عونوان
وئريردي. او
دفعهلرله
آشاغيداکي
ماجرالاري
بير
نوماييشنامه
کيمي نقل
ائدردي.
1ـ دلي
علي آقا
ماجراسي
دلي علي
آقا گرک
يادينيزدا
قالميش اولا.
او شئشگيلان
محلهسي
دليلريندن
ايدي.
شئشگيلان
تبريزين
اعيانلار
محلهسي
اولدوغوندان
و ايداره
رئيسلرينين
اورا گليش -
گئديشيندن
هميشه «تميز»
ساخلا
نيليردي.
اورادا
کيشيلرين و
آروادلارين
بؤرک و باش
اؤرتوسو
مورتب ايدي.
يالنيز
خياباندا
سحردن
آخشاما وئللهنن
علي آقانين،
دوروموخوشا
گليم دگيلدي
بعضيلري،
مخصوصاً
خانيملار
دئيهرديلر:
او يوخاريدان
آشاغا گليب
اونا اؤجشمک
گوناهدي.
بعضيلري ده
دئيه رديلر:
او هاميدان
آغيلليدير،
او بير دانا
چيرک و
ياغلوچا کئچه
بؤرکو قاشى
نين اوستونه
يانقيليجي
قويموش، حتي
کلانتري
رئيسيندن ده
چکينمزدي. هر
يئره آپاريب
بوراخسايديلار
آز ديريلميش
پيشيک کيمي
قاييديب
گليردي.
کلانتري
رئيسي بير
گون
مأمورلارينا
دئيير: سيز
بونو ديله
توتون،
ناهار وعدهسي
وئرين، بير
پهلوي بؤرکو
ده
حاضيرلايين،
باشينداکي
بؤرکو
گوتوروب،
تازا بؤرکو
ائهمالجا
باشينا قويون.
مأمورلار بو
ايشي
گؤرورلر.
سونرادا
آيناني
قاباغينا
توتوب
دئييرلر: علي
آقا! باخ گؤر
نه
ياراشيقلي
اولدون، لاپ
محمدخان حاج
عليلويا
(ارسباران
خانلاريندان
بيري) بنزه
ييرسن.
علي آقا
بير سؤز دئمهدن
کلانتريدن
چيخير،
ياخينداکي
سلماني
دوکانينا
گيرير. اوردا
ديقتله
اؤزونه و
بؤرکه باخير
و دوداق آلتي
دئيير «علي
آقا» لاپ
قورومساق
اولدون
گئتدون.
سونرا گليب
کلانترينين
قاپسيندان
باشيني
ايچري
اوزادير و
دئيير: اسدخان
(اسدخان
کلانتري
رئيسينين
کيچيک
آديدير) منيم
بؤرکومو
دگيشديرمکله
نه اولاجاق؟
اگر هونرين
وار منيم
بئينيمى
دگيشدير..
2ـ اصغر
داواتگر
اوغلو ناييب
کاظم، قديم
نظميه چيلردن
ايدي. او
داها
قوجالميشدي.
آمما ياخشي
آدام
اولدوغوندان
هله ناييب
اولليک
روتبهسي
ايلهوار- گل
ائدردي. بير
گون حاج زاده
گورور بير
قادين
حامامدان
چيخيب گلير.
ناييب کاظم دا
کوچهده
اوزبه اوزدن
گلير. بو
آرادا بير
نظميه
سرهنگي ده
هاردانسا
اوردا
تاپيلير.
ناييب کاظم
سرهنگين
الينه
باهانا وئرمهمک
اوچون،
ياناشيرکي
آروادين
چاديراسين
باشيندان
آچسين. ناييب
کاظمين الي
آروادا طرف
اوزاناندا او
باغيريرکي
«ناييب کاظم!
سنده
قورومساق
اولدون؟» حاج
زاده ناييب
کاظمين
يانيندان
سوووشاندا
ائشيديرکي
سرهنگ اونا
دئيير: صاباح
اؤزونو
ايطيلاعاتا
تانيتديرسين.
علي آقا بونو
هاردان
ائشيدير
شئشگيلانا
جار ساليرکي:
ناييب کاظمي
ايطيلاعاتا
ايستهييبلر،
صاباح اؤزوم
گئده جاغام،
اولارا نيشان
وئرهجاغام!...
حاج زاده
نين شهرين
بوتون دليلريندن
و «دوييهلريندن»
خوشو گلير.
اونلارلا خوش
- بئشي وار
ايدي. بعضن
دئيهردي:
کاش من ده
اونلاردان
بيري
اولايديم،
آمما حيئف
اونلاردا
اولان
قورخمازليق
منده يوخدو.
او،
آرزولاردي
«علي بئداوام»
اولسون. او
دئيهردي
«علي بئداوام»
آغلير، اونون
آغلاماسيني
من دويورام،
گؤز ياشلاري
صوراتلارينا
يوخ، دامجي
- دامجي
ايچريسينه
دامير. او گؤز
ياشلاريني
چؤره يينه
ياوانليق و
ايچديگي
ايسپيريته
مزه ائلهيير...
آداملارين
«تقليد»يني
چيخارديغيندان
اوشهنيرلر.
بير گون او
قهوهخانا
دا ائشيديرکي،
شاهين
روزنامهسي
بير موصحيح
دالينجادير.
شاهين
روزنامهسينين
موديري
آقازاده
شاهين،
دموکراتليق
سابيقهسي
اولدوغو
حالدا، ايندي
روزنامهني
يوللانديرماقدا
دؤولتين
يارديملاريندان
فايدالانيردي.
ميرزا باغير،
شاهيني
ياخيندان
اوزاقدان تانيديغي
و اونون بير
آز «اتي آجي»
آدام
اولدوغونو
بيلديگي
حالدا، ياخين
فورصتده
اونون
ايداره سينه
گئدير. ايداره
دئينده، بير
داريسقال
پيللهکان،
نوح
اياميندان
قالميش ايکي
اوتاق، بير
انبارا بنزر
دالدايئر،
ايکي - اوچ
ميز و بئش -
آلتي صندليدن
عيبارت ايدي.
اوتاقلار
بيري -
بيرينه
آچيليردي و
شاهين
ايکينجي
اوتاقدا
اوتوروردو.
قاپيلار و
پنجرهلر
پردهسيز
ايدي. شاهين
اوزو اوجابوي،
هايکويچو،
خوشونا گلن
سوزدن قاه -
قاه چکيب
اوجا سسله
گولن و
خوشونا گلمه
ديگي ايشدن
آجيغي توتوب
قيشقير
باغيرلا
هويکورن بير
آدام ايدي.
او آياق سسي
ائشيديب
باشيني
ميزدن
قووزادي و
حاجزادهني
گؤرونجه بير
آز
توپارلاندي
و باخيشلاري
آشاغا رسمي
بير ديالوق
ايله
سوروشدو:(
شاهين
اؤزوده
وقتيله
آرتيست ايدى!)
- هه، حاجزاده،
خوش
گؤرموشوک،
نه عجب بو
طرفلردن؟
- ائشيتديم
سيزين
موصحيحه
احتيياجيز
وار، گلديم
گؤروم مني
ايشه
گؤتورورسوز؟
شاهين
ايچينده
مودتلردن
سونرا بير
موصحيحين
تاپيلما
سئوينجيني
گيزلهدهرک
اؤزونو
اويانا
قويمادان
دئدي:
- سؤز بوندا
دگيلکي
منيم
موصحيحه
احتيياجيم
وار، آمما اول
دئ گؤروم
سنون بو
ايشده
سرريشتهن
وار. اساسن
صحنهنين نه
دخلي وار
موصحيح ليگه؟
- من
نوماييشلرده
هر آرتيستين
ديالوقونو
آييريب اونا
يازارديم،
رژيسور دا
اولموشام...
او حاج
زاده سؤزونو
کسيب دئدي:
- بونلار
هاميسي اؤز
يئرينده،
آمما بو ايش
تجروبه
ايستر. هئچ
دئمهدين
هله سن صحنهني
نييه
بوراخدين،
اوراکي سنون
اؤلن يئرين
ايدي؟
- ياخشي
بيليرسيز
صحنهده
تورکو
دانيشماغي
قدغن ائلهديلر
بيزيم جماعت
ده فارسي
بيلمير. من
اؤزوم ده
فارسيني
سيزين کيمي
چتين دانيشا
بيليرم...
شاهين بو
سؤزلري
ائشيدنده
باشيني
آشاغا تيکدي.
قاشلاري
چاتيلدي،
اودقونا -
اودقونا
ميزين
اوستونده
اولان
بيرييغين
کاغاذي
قاريشديردي
و اونلارين
آراسيندان
بيريني
چيخاريب
دئدي:
- گل، بونو
آل، نامه
وارده دير.
اونون
غلطلرينى دو
زلت، اؤزونو
ده پاکنويس
ائله وئرمنه.
حاجزاده
لازم گلنده
اهل قلم
ايدي او، بو
ايشي چوخ
ديقتله
يئرينه
يئتيريب،
تميزلنميش
نامهني
شاهينه
وئردي. شاهين
ايشدن راضي
قاليرکيمي
دوداقلاري
بير لحظه
قاچدي،
سونرا گئنه
سيماسي اولکي
حالا قاييتدي
و دئدي:
- سن هلهليک
گليب مشغول
اولورسان،
آمما بيلير سن
منيم موزعيم ده
يوخدور،
سوراقلاش،
بير نفرده
موزع تاپ.
او قاباقکي
موصححله
موزع سحردن
آخشاما بيري
- بيريله
بوغوشوردولار.
ايش اورا
يئتيشدي کي،
ايکيسيني ده
جواب ائلهديم.
بورا ماتي
مئيخاناسي
دگيلکي! حاج
زاده
اؤزيانيندا
دئدي: سنون
بو آجي ديلووه
ميه موزع
قالار؟...
ميرزا
باغير دئيير:
باش اوسته،
من
چاليشاجاغام
بير نفرده
زيرک موزع
تاپيم. آمما،
بويورون
گؤرک بيزه
حوقوق نئچه
وئرهجاقسيز.
من اؤزوم
ائولي دگيلم،
آما ائو کرايهسي
وئريرم،
اوزوم ده
سيغار چکيرم،
آمما، موزع
بلکه ائولي
اولدو.
بيليرسيز
سوباي
آدامين خرجي
داها چوخ
اولور. شاهين
دئدي: ياخشي
اولدو دئدين،
روزنامهنين
وضعي ياخشي
دگيل، بو
قاليب سيزين
باشاريغيزا،
اگر روزنامهنين
تکفروشوسونو
چوخالدا
بيلسيز،
اوندان
پورسنت
آپاراجاقسيز.
هلهليک بو
حقوقا گرک
قاتلاشاسيز.
حاج زاده اوتانير بير سؤز دئسين، مساله ائله بوجور اؤرتولوقالير. او، اؤزو ايشه باشلير و بير نفر موزع ده سوراقلاشير. گونلر سونرا ائشيديرکي، محمد بيريا (او بيرياني قاباقدان تانيردي. او سربازليغين قورتارميشدي و بئکار ايدي. بيريا بير شرط ايلهکي، حاج زاده اونا صحنهيه چيخماغي اؤيرتسين (بيريانين اؤزونون چوخ قدرتلي ديالوق و نطق باشاريغي وار ايدي) موزعليگي بوينونا آلير. بونلار هره سي اؤز ايشلريني گؤرورلر و گونده بير ساعات سحر طرفي شاهين گلمهميش يا آخشام او گئدندن سونرا تئاتردا اولان پرسوناژلاري تمرين ائديرديلر. روزنامهنين تکفروشيسي چوخ آز ايدي. اونلار هر ايکسيده خوش خوراک ايديلار و ناهارا معمولاً روزنامهيه ياخين اولان مش عابباسدان پيتي گتيريرديلر. بونلار گوندن گونه شاهين نين احوال روحيهسيله آرتيقدان آرتيغا تانيش اولوردولار. حاج زاده باخيرکي، شاهين نين جيبينده پولو اولاندا اودابانلاري اوسته يئرير و اؤزو ده شنگول گؤرونور. بو ايش عموماً بورجون سون گونلرينده اولوردو. بو گونلر آقازاده نين قولتوق جيبنده معمولاً بير يا ايکي باغلام تازا پول اولوردو. بوپوللارين باغلانديغي باند بئله آچيلماميشدي. حاج زاده امکداشي بيريا ايله بو قرارا گليرلرکي، ديزيني بير آي باشدان باشا نيسيه يئسينلر و سونرا مش عابباسا سيفاريش ائديرلر کي، سن پولوندان نيگران قالما، فقط آيين باشيندا بيريا گليب سني چاغيراندا الينده ياغين دا داشسا، قوي يئره و گل رو&