Sabir Rüsətmxanlı

Qayıdıram Araz boyu

Görəsən, dünyada ikinci bir çay tapılar ki, Araz qədər mürəkkəb və faciəli taleyi olsun: Araz qədər dildən-dilə düşsün, Araz qədər şer və mahnı mövzusuna çevrilsin, Araz qədər ittiham edilsin, umu-küsü hədəfinə dönsün, nifrətlə damğalansın və... Araz qədər sevilsin?!

Sərhədə dönən, arada qalan, hər iki tərəf üçün toxunulmaz olan çaylar bir deyil, iki deyil. Lakin yad xalqlar arasında təbii səddə dönməklə bir xalqın köksünü parçalayıb keçməyi eyniləşdirmək olmaz! —Azərbaycanın şah damarlarından biri, min illərlə bütöv bir xalqı sevinc və bərəkət mənbəyi olmuş çay indi sərhədi, ayrılıqdı, göz yaşıdı...

Bir vaxtlar sevilən, əzizlənən Araz yavaş-yavaş ayrılığa bais olan, araya hicran salan bir günahkar adı qazanıb. Ruhumuzda, şerlərimizdə Araz dərdi deyilən bir dərd yaranıb, kök atıb yayılıb, daş olub milyonlarla azərbaycanlının ürəyindən asılıb.

Araz Bakı kimi, Təbriz kimi, Ərdəbil kimi uşaqlığıma, ilk xatirələrimə, ilk arzularıma yoldaş olan bir sözdür; görüşü dəli həsrətlə gözlənilən, bu görüşlə nə isə bir möcüzə vəd eləyən yerdir.

Arana yolumuz düşəndə tez-tez eşidirik: Araz suyudur, yüngüldür, bulanıq olmasına baxmayın, min-min dərdin dərmanıdır. Arazın arxlarla, qanovlarla, axıb gələn suyunu içə-içə üzünü görməmişdim.

İlk görüşümüz də, ilk görüşümüzün həyəcanları da uzaq illər arxasında qalıb, az qala unudulub. Çünki bu görüşdən sonra əvvəlki bütün duyğular uçub gedib. Elə bilmişəm ki, mən elə Araz boyunda doğulmuşam. Ömrüm boyu damarlarımdan axan da elə Araz imiş.

HAŞİYƏ: Arazla görüşlərimdən birini heç vaxt unuda bilmirəm. Qayığı Kür yuxarı sürürdü. Suqovuşana doğru. Bir azdan Arazla Kürün qovuşduğu yerə çatacaqdıq. Dostlarım sükanı mənə vermişdilər. Hələ maşın sürə bilmirdim, lakin Kür boyda geniş bir ”yolda” heç bir qorxu yox idi: sürəti son həddə çatdırıb qayığı çay yuxarı ” uçurdum”. Suqovuşana az qalmış yol yoldaşlarım dedilər ki, qayığı Kürlə sürəcəyik. Araza dönmək lazım deyil, özləri isə aşağı kayuta enib qarpız doğrayır, zarafatlaşırdılar. Budur Suqovuşan! Hansı bir hiss isə elə bil əlimdən tutub, məni sola—Araza döndərdi. İndi qayıq Arazın, bu qədər həsrətini çəkdiyimiz Arazın sularında sürülürdü. Hər şeyi unutmuşdum. Elə bilirdim beləcə sərhəd xəttinə, tikanlı məftillərə acıq verə-verə nə qədər istəsəm üzüb gedəcəyəm. Birdən yoldaşlarımın qışqırtısı qopdu: ”Dayan, dayan, sən nə edirsən?” Sürəti azaltdıq. Asta-asta geri döndük. Qorxularından özlərinə gələ bilmirdilər. Sonra izah etdilər ki, Arazda dayaz, daşlı yerlər çoxdur və qayıq o sürətlə nəyəcə toxunsa biz çoxdan balıqların yanında idik.

...Bizim dağlarda yaşayan, heç bəlkə bircə dəfə də Arazı görməyən qocaların zirvə qaşında, gədiklərdə, aşırımlar üstündə çağırdıqları bayatıları xatırlayıram:

Araz, Araz, Xan Araz!

Daşlardan axan Araz!

Qardaşdan ayrı saldın,

Evimi yıxan Araz!

Onda mənə qəribə gəlirdi: Yardımlı daşları hara, Araz hara?! Amma sonra gördüm ki, Araz Azərbaycanın hər daşından, hər şəhərindən, hər kəndindən və hər bir azərbaycanlının ürəyindən axır!

Şair dostlarım Çingiz Əlioğlu və Nüsrət Kəsəmənli ilə birgə oxuduğumuz mahnının avazı qulağımdadır:

Arazı ayırdılar,

Qan ilə doyurdular.

Mən sizdən ayrılmazdım,

Zor ilə ayırdılar.

Əzizim, arxa bağla,

Arazı arxa bağla.

Namərddən qardaş olmaz

Mərdlərə arxa bağla!..

Axdı qan,

Yar üzündən axdı qan.

Araz çəpərə döndü,

Su yerinə axdı qan!

Dünya tarixlərində Arazın əks-sədası onun yeri ilə müqayisədə çox-çox böyükdür. Bu çayın üstündən kimlər adlamayıb?! Səyyahlar, düşmən orduları, bütöv xalqlar və millətlər. Dünyanın ana yollarından biri—xalqların əbədi köçəköç və hərəkət yolu, dünya mədəniyyətinin Şərqdən Qərbə, Doğudan Batıya, Batıdan Doğuya keçid yolu. Günçıxanla günbatanın ən uzun savaş və barış yolları, ”İpək yolu”, ticarət və mühacirət yolları Arazın üstündən keçib. Tarixin və xalqın yaddaşı Araz haqqında əfsanələrlə doludur.

Arazı dost da keçib, düşmən də!.. Bu yüz ildə isə onun üstündən adlayan yolların taleyi daha qəribədir. Əsrin əvvəllərindən bəri bu yollar Şərqə—İrana, Əfqanıstana, Türkiyəyə inqilab havası, yeni dünyanın demokratiya və quruculuq havasını daşıyıb. Təsadüfi deyil ki, birinci rus inqilabına dünyada ilkin səs verənlərdən biri Cənubi Azərbaycan xalqı idi. Səttar xan hərəkatı İran monarxiyasını lərzəyə salmışdı.

Lakin Araz yollarının ən qəribə, ən faciəli səyyahları bu yüz ildə neçə dəfə İran irticasından qaçan, ev-eşiyindən didərgin düşüb vətənin bir ucundan o biri ucuna, güneyindən quzeyinə adlayan... və pasportunun rəngi dəyişilən kimi ”mühacir” adlanan cənublu bacı-qardaşlarımızdır ki, imperiyanın hökmü ilə parçalanmış, birliyini unutdurmaq üçün adı, əlifbası, tarixi, hətta illəri hesablama üsulu da dəyişdirilmiş bir xalqın minlərlə ailəsi yarı Şimala, yarı Cənuba düşdüyü üçün illər uzunu bir yerə yığışa bilməmiş, bitib-tükənməyən hicran, ayrılıq yollarında ağlasığmaz əzab və işgəncələr çəkmişdir. Azərbaycanın neçə-neçə böyük sənətkarı elə bu köç yollarında doğulmuş, ataya yetəndə ananı itirmiş, anaya çatanda atasız qalmışlar. Şamaxını ana, Təbrizi ata hesab edən Xaqanı XII yüzildə ana qucağından didərgin düşəndə ata qucağına sığınmışdı və indiyədək ata Təbrizin qoynunda yatır! Böyük Mirzə Fətəli Axundovun xoşbəxt uşaqlığı da bu yollarda əlindən çıxmışdı!..

Araz boyu yollarla çox keçmişəm, lakin bu yollar heç vaxt adiləşmir. Onu hər gün görsən belə, yenə Arazın tamaşasından, o taylı daşların sərt, vahiməli görkəmindən doyub, sakit otura bilmirsən.

* * *

...Araz boyu vadilərin əkin-biçin sahələri görünür. Balaca, yastıdamlı kəndlər və bu kəndlərdən uzanan yollar, cığırlar o taylı daşların zümrüd bahar çəmənlərinə bürünmüş köksündən keçir; gədiklərdən, keçidlərdən aşıb gedir, bizim üçün doğma və sirli bir dünyaya—Qardaş, Təbriz dünyasına qovuşur.

Uçuq, xaraba kəndlər, boş qalmış yuvalar Araz boyu zəncirlənib, uc-uca calanıb. Daşların ətəyində qədim şəhərlərin qala divarları eləcə min il əvvəlki kimi əyilməz durur.

Sanki sərhədin o tayına yox, neçə əsrin o üzünə, qədim dünyamıza baxıram...

Bu sıldırım qayalar, divar kimi üz-üzə dayanmış daşlar elə bil aradakı uçurumun necə dərin olduğunu göstərir.

Arazla yanaşı tikanlı məftillər də axır. Gözümü sudan çəkəndə bir müddət elə bilirəm daşlar da əriyib gedir, nazik tor pərdə kimi yellənib aradan qalxır və gözüm önündə qəhrəman bir xalqın, bir əsrdə neçə dəfə inqilab meydanına atılmış bir xalqın mərd siması canlanır.

Hər iyirmi-otuz ildən bir İranı, Cənubi Azərbaycanı bürüyən milli azadlıq hərəkatının tarixini bilənlər yəqin ki, bir şeyə təəccüblənirlər. Xalqın azadlıq uğrunda mübarizələri demək olar ki, həmişə eyni cür bitir: böyük itkilərlə qazanılan qələbələr satqınların, beynəlxalq irticanın, uzaqdan uzanan barmaqların qurbanı olur.

O taya baxıram və bu əsrdə İran hakimiyyət orqanlarının Cənubi Azərbaycan xalqının başına açdığı oyunların acı, təhqiramiz və dəhşətli səhnələri gözüm önündə canlanır.

Bu zorakılıq əvvəlcə ərazidən başlanmışdı. ”İrana qatıldıqdan sonra ölkənin dörd əyalətindən birini təşkil edən Azərbaycan (indi Azərbaycanın özü dörd əyalətə bölünüb—S.R.) əyaləti ərazisinə ilk dövrlərdə cənubda Həmədan, cənub-şərqdə Zəncan və Qəzvin mahalları da daxıl idi” ( Bax: Cənubi Azərbaycan tarixinin oçerki. ”Elm” nəşriyyatı, Bakı, 1985, səh, 8). Lakin sonralar İran siyasətbazları mahal və vilayətlərin sayını, sərhədlərini tez-tez və öz istədikləri kimi dəyişdirmişlər. Hər dəfə də əsas məqsəd tarixi Azərbaycan torpaqlarını kəsib doğramaq, halal yerlərimizi, qədim şəhərlərimizi əlimizdən almaq olmuşdur.

HAŞİYƏ: Bu yazımın bir hissəsi ”Azərbaycan” jurnalında çıxandan sonra çox hörmət etdiyim tarixçi alimimizlə rastlaşdıq. Qəribə, incik bir əda ilə—(sanki mən ona ağır bir söz demişdim) ”Sən nə edirsən?—dedi,—bircə bu qalmışdı, Həmədanı da Azərbaycan şəhəri sayırsan!” Doğrusu, bu sözü tarixçi dilindən eşitmək gözlənilməz idi. Gülə-gülə: ”mən kiməm ki, yer paylayam,—dedim,—o, sizin kimi böyüklərin işidir. Həmədanı tarix Azərbaycana verib, mən vermirəm” deyib aralandım. Bu gözlənilməz hikkənin, hücumuna təsir ilə fikirləşirdim ki, biz hələ də, sadəlövhlüklə belə alimlərdən umuruq ki, Azərbaycan tarixini yazsınlar. Onların yazdığı tarix nə olacaq?

...1937-ci ildə hissəsi ”Şərqi Azərbaycan” və ”Qərbi Azərbaycan” ustanlarına verildi ( İranın üçüncü və dördüncü ustanları). Əhalisi bütövlüklə azərbaycanlı olan Zəncan və Həmədan mahalları isə ayrıca qubərnatorluğa, sonralar da ustanlara çevrildi. Riza şahın iki yerə ayırdığı Cənubi Azərbaycan, oğlu Məmmədrza şah dörd yerə parçaladı. Azərbaycanlılar yaşayan bəzi başqa mahallar da əhalisi qarışıq olan ustanlara qarışdırılıb ” əridildi”. Həyasızlıq o yerə çatdı ki, 1954-cü ildə Astara da öz ətrafı ilə birlikdə Şərqi Azərbaycandan alınıb Gilana qatıldı.

HAŞİYƏ: Bir dəfə Təbrizin futbol komandası Tehran komandası ilə oynayıb və 3:1 hesabı ilə qalib gəlir. Azərbaycanlı ağsaqqallardan biri komandanın başçısına hirslənir ki, niyə udursunuz bunları, qorxmursunuz şah hirslənib Azərbaycanı bir də təzədən bölüb-parçalayar?!

Bəli, İran hakimlərinin böyük bir xalqa münasibəti belədir; axşam tikəsi boğazından düz getmədisə, səhər tezdən göstəriş verir ki, filan yer Azərbaycandan alınıb başqa ustana qatışdırılsın.

Neçə min ildir ki, beləcə, babalarımızın qanı ilə suvarılmış halal torpaqlarımızı hərraca qoyurlar. Qan töküb, qurban verib birləşdiririk; min hiyləyə yenə öz qanımızı töküb ayırırlar.

Ey mənim ulu xalqım! Sən zaman-zaman bu torpağın üstündə Şərqin ən böyük dövlətlərini qurmuşsan! İndi həmin torpaqlar neçə-neçə ustana, əyalətə, ”qubernatorluğa” bölünür. Sənin baba yurduna kimlər göz dikmədi?! Bütün Şərq tarixi vərəqlənsə bizim qədər əzilmiş, bizim qədər təhqir olunmuş, bizim qədər parça-tikə bölünmüş və bizim qədər də bu qara taleyi ilə barışmağa vadar edilib susdurulmuş ikinci bir xalq tapmaq çətindir! Hələ Cənubi Azərbaycan bir yana! Biz məgər qədim paytaxt şəhərlərimizdən Dərbəndin tarixini kifayət qədər araşdıra bilmişikmi? Məgər Borçalı çökəyindəki, Qarayazıdakı, Göyçə mahalındakı, Ağrıdaq ətəklərindəki ellərimizin tarixi, etnoqrafiyası, folkloru, onomastikası kifayət qədər öyrənilibmi? Teknink əsridir... Min illəri aşıb gələn yaddaş abidələri maşınların, informasiya vasitələrinin köməyi ilə çox tezcə silinib yox edilir. Sükan kimin əlindədirsə tarixi də, həqiqəti də, danılmaz görünən dəlil və sübutları da öz xeyrinə çevrə bilir. XX əsr ucaltmağın da, endirməyin də təkmil yollarını kəşf edib. Raket sürəti ilə qaldırdığı kimi həmin sürətlə də məhv edir. Cinayətlərin izi təmizlənir, yalan həqiqət cildində arxayın boy atır və doğruya da gündə yüz dəfə çox gəlir. Bu əsrdə ayrı düşmək, bölünüb təklənmək, adından, əlifbasından, keçmişindən ayrı düşmək, adi hüquqları olmaya-olmaya gah pantürkizmdə, gah panislamizmdə təqsirləndirilərək, sanki başa qoyulmaq və s. saysız-hesabsız işgəncələr mənim bacı-qardaşlarımın qismətinə düşüb. İndi çox şeyləri xatırlamaq istəmirlər, qoy unudulsun, yaddan çıxsın. Bu unutqanlıq kimlərinsə xeyrindədir: ancaq mən unuda bilmirəm!

Avropaya səpələnmiş minlərlə, on minlərlə yurddaşımın, Cənubi Azərbaycan qeyrətli oğullarının taleyi ürəyimə rahatlıq vermir. Mən bilirəm, düşmən cəbhələri bizim kimi soyuqqanlı deyil, onlar gecə-gündüz istibdad, irtica maşınını təkmilləşdirir. Hər şeydən əli üzüləndə bugünkü ayrılığı elə kökdən gələn bir ayrılıq kimi yozmağa çalışırlar.

İranda fars şovinizmi on illərdir Cənubi Azərbaycan xalqının qulağını doldurur ki, guya onlar farsdan dönüblər, guya Sovet Azərbaycanı Xalqı ilə onların heç bir tarıxı birliyi yoxdur. Bu sözün astar üzünü bir dəfə ” Jdu vestoçki” redaktorundan da eşitmişdim. Əlyazmasını oxuyub qurtarandan sonra, ”bu Cənub Məsələsi nə böyük problem olub axı?” —dedi. —”Çox yazırsınız bu mövzuda, yüz altmış il keçib, bu vaxt ərzində bəlkə cənublular doğrudan da ayrı, yad millət olub” —dedi. Mən özümü saxlaya bilməyib: ” Sən təsadüfən İranda fars məktəbi qurtarmamısan ki?—deyə soruşdum. —Elə bil onların tərbiyəsini görmüsən...”

Lakin bəla təkcə yerlərimizin əlimizdən alınması ilə bitsəydi, dərd yarı idi. İyirminci yüzilin sonu yaxınlaşdığı, sayı cəmi beş-on min nəfərə olan xalqların da azadlıq, müstəqillik qazandığı bir zamanda, dünyada Sovet Azərbaycanı kimi böyük nümunə ola-olada Cənubi Azərbaycan xalqı İranda ən adi insan hüquqlarından məhrumdur. Azərbaycan min illər boyu ictimai və bədii fikrin inkişafına görə yaxın Şərqin ən qabaqcıl ölkəsi olub. Rusiya və Avropa ilə İranın əlaqələri də, qabaqcıl demokratik və inqilabi fikrin İranda yayılması da ilk növbədə azərbaycanlıların adı ilə başlıdır. Tarixi ədəbiyyata az-çox bələd olan hər kəs bunu yaxşı bilir...

Fars şovinizmi bununla barışmaq istəmir. Buna görə də əsrin əvvəllərindən başlayaraq, xüsusən də, Şimalda müstəqil Sovet Azərbaycanın taleyini görəndən sonra qonşuluğundakı sosializmi və SSRİ kimi qüdrətli dövlətin varlığından doğan qəzəbi də o taylı azərbaycanlıların üstünə tökməyə başladı. Millətin varlığını qorumaq üçün vacib olan nə varsa onların əllərindən alındı. Azərbaycan dili qadağan edildi, bu dildə qəzet, kitab buraxılmamağı, məktəbin olmamağı bir yana, danışıq da yasaq oldu, hətta dustaqxanada iki azərbaycanlının bir-birinlə ana dilində danışması cinayət sayılır! Vaxtilə bu dildə çap olunmuş yazılar da yığışdırılıb yandırıldı. Dünyanın zəngin və gözəl dillərindən biri, Füzulinin və Sabirin dili ləhcə adlandırıldı. Radiodakı beş-on dəqiqəlik verilişlər də elə farslaşdırıldı ki, heç kim başa düşməsin.

Bir cənublu dostumun xatirəsindən: ”Oxuduğumuz məktəbin divarları şüarla dolu idi. Hamısında da bir cümlə təkrar olunmuşdu. ” Fars dili İran və iranlılıq nişanəsidir!” Kim məktəbdə öz yoldaşlarıyla azəri türkcə ilə danışsa, dediyi hər kəlmə sözə görə bir qran cərimə olunurdu. Bu bizim təhsil üçün verəcəyimiz pulun yarısı qədər idi”.

Azərbaycan əyalətlərinin inkişafına hər vasitə ilə əngəl törədilir. Onun yeraltı və yerüstü sərvətləri quldurcasına talan edilir. İşsiz, evsiz-eşiksiz qalan azərbaycanlılar ölkənin cənub rayonlarına köçürülür və çox vaxt da orda şəraitsizlik üzündən kütləvi şəkildə qırılırlar. Azərbaycanın sərvəti başqa əyalətlərin banklarına axır. Ziyalı və əli iş tutanlar baş götürüb gedir, kəndlər xarabazara çevrilir...

Faciələr sayılmaqla qurtaran deyil...

İranda fars əməkçiləri də zülm altındadır. Lakin azərbaycanlılara edilən zülm həmişə iki dəfə artıq olub. Üstəlik milli zülm, mənəvi zülm, xalq ruhunun təhqiri də bir yandan...

Cənubi Azərbaycan İranın inqilab beşiyi və onun mübarizə səngəridir! Təkcə 1978—1979-cu il hadisələrində on minlərlə azərbaycanlı qurban getmişdi. İranın bu sonuncu inqilabı da inqilab şəhəri Təbrizdən—29 Bəhmən üsyanından başlanmışdı. Həmin üsyanda 3 min adam öldürülmüşdür.

Bir əsrdə neçə dəfə və nə qədər qurban vermək olar?

Budur, Cənubi Azərbaycanın inqilab tarixindən bir neçə yarpaq: ”Birinci rus inqilabinin gur dalğası İrandan ildırım sürəti ilə ötmüşdü. İnqilab... İranı bürümüşdü”. ( bax: V. I. Lenin. Əsərlərinin tam külliyyatı, 23-cü cild, səh. 158).

1906-cı ilin payızında Azərbaycan milli əncümənləri şurası yaradıldı. Ana dilində ”Azərbaycan” məcmuəsinin nəşrinə başlandı. İnqilab hərəkat Azərbaycanın bütün mahallarına yayıldı. 1907-ci ilin fevralında Tehrana gələn Azərbaycan heyəti öz iradəsini saraya qəbul etdirdi! Azərbaycan Tehrandan konstitusiyalı hakimiyyət tələb edirdi. Həmişə olduğu kimi yenə də şah xəyanətə əl atdı. May ayının əvvəllərində sosial-demokrat hərəkatının liderlərini öldürmək üçün Təbrizə bir dəstə qəsdçi göndərdi. İnqilabçılar tez duyuq düşdülər və bu qəsdin üstü açıldı. Hakimiyyəti ələ aldılar. Təbrizin üstündə al bayraq dalğalandı. Lakin şah 1908-ci ilin aprel-may aylarında polkovnik Lyaxovun rəhbərlik etdiyi silahlı qüvvələrin gücünə Azərbaycan əncümənini daşıtdı. Təbrizdə inqilabçılar bir balaca dalana—məhəlləyə sıxışdırıldılar. Belə bir gərgin, çıxılmaz vaxtda xalq qəhrəmanı Səttarxanın şəxsi rəşadəti bu bir zərrə alovu təzədən tonqala çevirdi. Əksinqilab heç yolla onlara bata bilmədi. Bunu görən xalq təzədən ayağa qalxdı. İnqilab dalğası Təbrizdən aşıb bütün Azərbaycanı və İranın ayrı-ayrı vilayətlərini bürüdü. Həmin hadisənin şahidi olmuş Xiyabanı yazırdı: ”yaxşı yadımdadır, canını azadlıq yolunda qurban vermiş əziz qəhrəmanımız, sərdarı-milli Səttarxan bir dəfə düşmənlərin hücuma keçdikləri zaman təkbaşına, qorxu bilmədən meydana atıldı, qanı qaynadı; tüfəngini götürüb yola düşdü. Əvvəlcə beş-altı nəfər, sonra isə xalq kütləsi onun səsinə səs verdi. Sərdar ölümlə qarşılaşdı, qorxmadı, ölmədi və müvəffəqiyyət qazandı... Azərbaycanın bu qeyrətli oğlu, canı ilə bərabər var-yoxunu da xalq yolunda sərf etdi və şərafət qazandı”.

Əslində həmin günlərdə, 1909-cu ilin iyununda İran monarxiyası öz taxtından endirilmişdi. Məhəmmədəli şah xaricə qaçmışdı, vəliəhd Əhmədin isə adı şah idi. Belə bir mürəkkəb tarixi şəraitdə Azərbaycan inqilabı, daha doğrusu, Təbriz üsyanı xalqın əsrlər boyu gözlədiyi günə, demokratik idarə etməyə, milli müstəqilliyə çox yaxın idi. Çörək dalınca Rusiyanın müxtəlif guşələrinə səpələnmiş yarım milyondan çox Cənubi azərbaycanlı hər gün həsrətlə vətəndən soraq gözləyirdi. Onların siyasi təşkilatları bolşeviklərin, xüsusən də N. Nərimanov və onun silahdaşlarının yaxından köməyi ilə Təbrizə silah və peşəkar əsgərlər göndərirdilər. Əzizbəyov, Caparidze və Mehmandarovun başçılğı ilə Bakıda ölmüş müsəlmanların ”guya vəsiyyətinə görə” Kərbəlada basdırmaq üçün göndərildiyini bəhanə edərək tabutlarda Təbrizə silah çatdırırdılar. Qafqaz xalqlarının min illərin sınağına dözmüş dostluğu həmin günlərdə daha bir imtahandan üzü ağ çıxırdı. Təbriz inqilabına kömək məqsədilə Cənuba gedənlər arasında neçə-neçə gürcü, erməni və eləcə də rus var idi. Onlardan bəziləri Təbriz səngərlərində həlak oldular və öz qanları ilə qardaşlıq salnaməmizə parlaq səhifələr yazdılar.

Bir gürcü inqilabçısının öz həlak olmuş həmvətəninin tabutu başında dediyi sözlər qardaş xalqların qəhrəman övladlarının əhvalı yaxşı ifadə edirdi: ” Buraya gəlməkdə məqsədimiz məşrutəçilərə kömək etməkdir. Son nəfəsimizədək sizə yardımdan əl çəkməyəcəyik”.

Dünyanın bütün azadlıqsevər, demokrat fikirli adamları Cənubi Azərbaycan hadisələrini rəğbətlə izləyirdi.

Böyük azadlıq carçısı Mirzə Cəlil həmin günlərdə üzünü Azərbaycanın bütün vətənsevərlərinə tutub yazırdı:” Bu günlərdə İranda istibdad ilə ədalət bərk çarpışır. Yenə bir millətin dini, namusu, hüququ, vətəni təhlükədədir...

...Bu gün Kərbəla meydanı —Azərbaycandakı vətənpərvərlik meydanıdır. Hər kimin ürəyində bir cüzi din, namus, vətən hissi varsa, onların qeydinə qalmalıdır. Axıtmalı qanlarımız, ehsan etməli pullarımız varsa, gözümüz qabağında ürək parçalayan Azərbaycan Matəmgahı durur”.

Tam qələbənin bu qədər yaxın olduğu günlərdə İran irticası gizli danışıqlar aparırdı. Çar və ingilis hökuməti də onlarla həmfikir idi. Bu qəribə oyun tarix boyu nə qədər təkrar olunub? Elə ki Azərbaycan baş qaldırır, öz haqqını tələb edir, o dəqiqə bir-biriylə düşmən olan əks cəbhələr də ona qarşı birləşirlər. Görəsən, biz bunlara neynəmişik?! İndi səksən ilin bu üzündən həmin illərin arxiv sənədlərini vərəqləyəndə, İran, Çar-Rusiyası və İngiltərə hökumətləri arasındakı gizli məktublaşmaları, teleqramları gözdən keçirəndə dörd tərəfdən xəyanət, yalan, zorakılıq məngənəsinə alınmış Azərbaycan inqilabçılarının əzmi və ”planlaşdırılmış” faciəsi daha aydın görünür. Həmin siyasət səhnəsinin rejissor və dirijorlarının üzünə tüpürmək istəyirsən... Amma bununla ürək soyumaz!

Tarixin milyon-milyon məzhəkələrindən biri təkrar olunurdu. Rusiyanın qabaqcıl oğulları Təbriz səngərlərində Cənubi Azərbaycan inqilabçılarına kömək etdikləri halda çar ordusu Arazı keçib inqilabı boğmağa tələsirdi. Lakin Təbriz Şimala münasibətdə həmişə həssas olub. Və təsadüfi deyil ki, neçə-neçə əks inqilabi İran ordusunun burnunu əzən mücahidlər çar qoşunları ilə toqquşmağa və qan tökülməsinə razı olmadılar. Səttarxanın və İnqilab Şurasının qərarı ilə 1909-cu il aprelin 29-da döyüş dayandırıldı. Çar ordusu guya İranda yaşayan xarici təbəqələrin mənafeyini qorumaq bəhanəsiylə inqilabçıları tərk-silaha başladı. Aşura günü azərbaycanlı mücahidləri dardan asıldı. Qafqazdan köməyə gələnlər ölkədən çıxarıldı. Cənubi Azərbaycan xalqı bu qanın, qırğının içində də ümid və inamla dolu olan xeyirxahlıq ənənəsini unutmadı. Öz səngər qardaşlarını—rus, gürcü, erməni, dağıstanlı inqilabçıları ehtiramla yola saldı.

V. I. Lenin İran hadisələri ilə bağlı Çarın müstəmləkəçilik və zorakılıq siyasətini ”azğınlıq” adlandıraraq qəzəblə damğalanırdı. ”... Qeyri-rəsmi Lyaxovdan sonra Azərbaycan rəsmi işğal edilir” ( bax: əsərlərinin tam külliyyatı. 17.ci cild, səh. 188).

”Lakin Təbrizdə gedən qızğın mübarizə, demək olar, artıq tamamilə darmadağın edilmiş görünən inqilabçıların dəfələrlə hərbi müvəffəqiyyət qazanması göstərir ki, hətta rus Lyaxovların və ingilis diplomatlarının kömək göstərdiyi şah başıpozuqları aşağıdan ən güclü müqavimətə rast gəlirlər” (Yenə orada, səh. 191).

Xalq” rus əlcəyi geymiş ingilis pəncəsini” də, ” ingilis çəkməsi geymiş” rus ayağını da yaxşı görür, lakin bilirdi ki, bu, rus xalqının iradəsindən asılı deyil. Belə bir vaxtda İranın tərəqqipərvər ziyalıları rus xalqı ilə əlaqələri genişləndirməyə çaşırırdı: ” Biz əminik ki, Rusiya hökumətinin indiki siyasəti ölkənin ictimai rəyini əks etdirməyib, rus cəmiyyətinin elə bir kiçicik hakim dairəsinin mənafeyini müdafiə edir ki, bunların hakimiyyəti altında Rusiyanın namuslu adamlarının böyük əksəriyyəti inildəyir... Biz əsla tərəddüd etmədən və açıq deyə bilərik ki, heç bir vaxt Rusiya və rus xalqına qarşı olmamışıq”. ( Sitat” Cənubi Azərbaycan tarixinin oçerki” kitabından götürülmüşdür. səh. 310)

1917-ci ildə müstəqil Azərbaycan demokrat partiyasının ilk konfransı da rus xalqı ilə əlaqələri möhkəmlətmək haqqında xüsusi qətnamə qəbul etmişdi.

Xalq qəhrəmanının taleyi. Təbrizin 25 minlik fədai ordusunun, onun hər bir döyüşçüsünün sonrakı taleyi yazılsa cildlərlə kitab yaranar və bu cildlərin hər birinin səhifələrindən gecə-gündüz qan damar..

Budur ” sərdarı-milli ” Səttarxan! Həmin günlərdə onun keçirdiyi hissələri necə təsəvvür gətirmək olar? Ömrünün iyirmi beş ilini döyüşlərdə keçirmiş bir adam silahı yerə qoymalı idi. Ötüb keçən günlərini, azadlıqsevər atasının qəzəb dolu, lakin təmkinli sözlərini xatırlayırdı. Şimali Azərbaycandan gəlmiş məşhur Qaçaq Fərhadı gizlətdiyinə görə Təbrizdə İran hakimiyyəti tərəfindən öldürülmüş Qardaşı İsmayılın mərd, gözəl siması gözü önündən çəkilmirdi. Bütün ömrü boyu onun intiqamını ala-ala, bir də görmüşdü ki, elə əslində yurdunun—Azərbaycanın intiqamını alır. Dünya mətbuatı onu ” Azərbaycanın Puqaçovu”, ” İranın Hannibalı” adlandırırdı... Hər qələbəsi şərəfinə Parisdən, İstanbuldan, Tiflisdən, Bakıdan təbrik məktubları gəlirdi...

Fars şovinistləri və İranın irtica hakimiyyət orqanları açıq-aşkar etiraf edirdilər ki, nə qədər ki, Səttarxanın ayağı Azərbaycan torpağındadır, ona ölüm yoxdur. Buna görə də öncə onu öz yurdundan qoparıb gücsüzləşdirməyə çalışırdılar.

1910-cu ilin martında, Novruz bayramı ərəfəsində, nəhayət, neçə-neçə teleqramdan, arası kəsilməyən dəvət, vəd və dilətutmalardan sonra Səttarxan, yaxın silahdaşı ” saları-milli” Baqırxanla birlikdə Tehrana yola düşdü. Onları təxminən bir ay sonra Tehranda qarşılanması bu şəhərin tarixində görünməmiş bayram idi. Yollar boyu Səttarxanın ayağına xalça döşənmişdi, başına çiçək səpilirdi. Məclis onun adına qiymətli hədiyyələr hazırlamışdı.

Lakin İran hakimiyyəti bu dəfə də xəyanət etdi: Səttarxanı və Baqırxanı aldatdı. Tehranda Atabəy parkında onlara basqın edildi. Üç yüz nəfərin üstünə altı min nəfərlik silahlı dəstə göndərildi. Bu vuruşmada Səttarxanın on səkkiz silahdaşı həlak oldu, Səttarxan yaralandı, üç fədai həbsə alındı. Yaralı Səttarxan xəstəxanaya aparıldı və burada ” dərmanla” öldürüldü... Az sonra Baqırxan da xəlvəti aradan götürüldü.

1911-ci ilin sonlarında doğru inqilabçılar müxtəlif yollarla məhv edilmiş, ya da ölkədən didərgin düşmüşdülər. Saysız-hesabsız qurban verilmiş inqilab alovu xəyanət və beynəlxalq irticanın müştərək gücü ilə söndürülmüşdü.

On minlərlə azərbaycanlı irtica məngənəsindən qaçıb dünyaya səpələndi. Təkcə onu deyək ki, 1913-cü ildə Bakı proletarianın 30,4 faizi, yəni üçdən biri Cənubi Azərbaycandan gəlmiş mühacirlər idi. Mühacirlərin inqilabi dəstələri və onların lideri Əsədulla Qafarzadə və Bəhram Ağayev 1917-ci ildə ” Ədalət” təşkilatını yaratdılar, xüsusi qəzeti nəşri başlandı.

Çar zabitlərinin Təbrizdə qurduqları ( nə haqla?!) oyuncaq hərbi məhkəmədə Azərbaycanın yüzlərlə inqilabçı oğlu edam edildi.

Cənubi Azərbaycan sosial-demokratlarının rəhbəri Əli Müsyönün, Səttarxanın, Baqırxanın və başqa inqilab rəhbərlərinin evləri, Azərbaycan əyalət əncüməninin binası çar məmurları tərəfindən partladıldı. Ölkəni yenidən qaranlıq bürüdü...

1905—1911-ci illər inqilabının iştirakçısı olmuş Şeyx Məhəmməd Xiyabanı sonralar yazmışdı: ”Ümumi qırğınlar, qarətlər, ədalətsizliklər, zülmkarlıqlar Azərbaycanın istiqlaliyyət və azadlıq tələb edən hərəkatını məhv edə bilmədi...

Ey Azərbaycan, ey demokratik Azərbaycan! Başını qaldır! Dünyanın ən günahkar asiləri hamısı xilas oldu. Sən isə hələ giriftarsan. Əgər xəmirmayandakı həyat gövhəri və fəaliyyət atəşi tamamilə sönmüş və məhv olmuşsa, hərgah əvvəlki varlıq deyilsənsə, sənə rəhmət oxunmalıdır. Lakin əgər parlaq gövhərin işarələri, o həmiyyət atəşinin hərarəti sənin damarlarında hələ də varsa, sənin qarşında bir xoşbəxt səhər durur. Qoy kamiyab sabaha və mərama nail olmaq səhəri sənə mübarək olsun, ey demokrat Azərbaycan!

...Sən təcəddüd və təkamülün geniş meydanının yalqız yolçususan, təcrübə keçmisən, imtahandan çıxmısan və budur qarşında yeni bir dövr açılır...

Ey əziz Azərbaycan, sən bir iti görən gözsən ki, İran səninlə... mədəniyyətə baxır. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki, bu vətən dünya işiğını səninlə hiss edir.

Ey ölməz Azərbaycan, bu ümidləri doğrult, başını yuxarı tut, yaşa, həmişəlik yaşa”.

Bu sözlərin müəllifinə tale çox mürəkkəb və öz xalqının taleyinə bənzər dolaşıq, faciəli bir ömür yolu qismət edibmiş.

Böyük ürək sahibi və dönməz qəhrəman. 1917—1920-ci illər arasında Cənubi Azərbaycanda növbəti inqilabi hərəkatın başında dayanan bu böyük insanın həyatı müqayisəsiz, bənzəri az olan bir qəhrəmanlıq, zehni və fiziki döyüş, mübarizə yolu idi.

Şeyx Məhəmməd Xiyabanının inqilabi dünya görüşünü onun Qafqazda (bir müddət Mahac-Qalada ticarətlə məşğul olan atasının yanında yaşamışdı) olduğu illər formalaşdırmışdı. O, doğma Bakıda baş verən hadisələri izləyirdi; yaxşı bildiyi rus dili vasitəsilə qabaqcıl inqilabi fikrə yiyələnmişdi.

Xiyabanını tanıyanlar bu son dərəcə böyük zəka sahibinin xarakterindəki qeyri-adi bütövlüyə, onun yüksək kamalına, sədaqət, təvazökarlıq, mənəvi ləyaqət və təmizliyinə, nəciblik və cəfakeşlik kimi ali insani gözəlliyinə valeh olurdular. Xalq arasında ona peyğəmbər kimi baxırdılar.

Rusiyada 1917-ci il fevral hadisələrindən az sonra Xiyabanı və onun dostları Azərbaycan Demokrat partiyasının konfransını çağırırlar... 1917-ci il aprelin 9-dan çıxan ”Təcəddüd” qəzeti Xiyabanının gur səslə mübarizə tribunasına çevrildi. Qəzetdə dərc edilmiş istiqlal nəğməsi xalqın dilinə düşüb milli himnə çevrilmişdi.

Millət hamı qardaşımız,

Fəthü-zəfər yoldaşımız.

Torpağımız, daş-daşımız,

Öz əlimiz, öz başımız—

Yaşasın hürriyyət!

Xiyabanı əlaqələri möhkəmlətmək, Rusiyada vəziyyəti dərindən öyrənmək və gələcək hərəkatın istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün 1917-ci ilin may ayında Tiflisə gəlib bolşeviklərlə görüşmüşdü. Onun fəaliyyəti nəticəsində Təbrizdə rus əsgərlərinə hər yerdə doğma qardaş ehtiramı göstərilir, ziyafətlər verilirdi. Əsgər komitələrinin əhaliyə çağırışı belə idi: ” Gəlin əl-ələ verək, qardaş olaq!”

İyun ayında rus əsgərləri ilə Təbriz əhalisi birgə nümayişə çıxarkən başları üstündə belə bir şüar dalğalanırdı: ” yaşasın Azərbaycan xalqı ilə rus xalqının birliyi!”

Millət başında hər axşam minlərlə adam toplaşıb Xiyabanının yeni çıxışını gözləyirdi. Onun nitqləri Azərbaycan xalqının yüksək əxlaq, mədəniyyət və azadlıq eşqinin, inqilab işinə sonsuz sədaqətinin ifadəsi idi. Bu inqilab xalqı İran idarə üsulunu yıxmağa çağırırdı!

Onun rus əsgərləri ilə yaxınlığını xaricilərə meyl, xəyanət kimi qələmə verənlərə Xiyabanı belə cavab verirdi: ” Bizim düşmənçiliyimiz nikolayların istibdad və cahangirliyi əleyhinədir. Yoxsa hər hansı bir millətdən olursa-olsun, bütün dünyanın demokratlarını biz özümüzə qardaş sayırıq”.

Xiyabanının rəhbərliyi ilə Cənubi Azərbaycan xalqı öz milli hökumətini elan etdi və böyük inqilabi islahatlara başladı.

Yenə də İran hökuməti ingilis xəfiyyələri ilə danışıqlar aparmağa başladı. Xiyabanının aradan götürülməsi üçün külli miqdarda vəsait ayrıldı.

Xain qüvvələr min cür alçaqlıqla Xiyabanıyə ləkə yaxmağa çalışırdılar.

Xiyabanı nə dövlətin boş vədlərinə inanır, nə də mətbuat səhifələrində milli hökumətə yağdırılan böhtanlara məhəl qoyurdu! O, ” Azərbaycanı idarə etməyə özümüz də layiq və qadirik!” deyə İran dövlətinin hər cür təklifini rədd edirdi.

Belə bir çətin vaxtda Azərbaycana vali təyin olunmuş Müxbirissəltənə milli hökumətin jandarm rəisi Mirzə Hüseyn xan Majoru ələ alıb xəyanətə sövq etdi. Bu həmin Mirzə Hüseyn xandır ki, öz xəyanətini 1946-cı ildə də davam etdirmiş və İran qoşununun komandanı kimi Təbrizə gəlmişdi.

Mirzə Hüseyn milli hökuməti silahlı qüvvəsini bir bəhanə ilə Təbrizdən çıxartdı, Xiyabanı müdafiəsiz qaldı. 1920-ci il sentyabrın 14-də kazaklar Həsən Miyanəlinin evində Məhəmməd Xiyabanını mühasirəyə aldılar. Şeyx təkbaşına uzun müddət atışdı. İran kazakları həyətə girib onu güllələdilər və sonra da qılıncla doğradılar.

İnqilabın yeni bir alovu belə söndürüldü və Azərbaycan xalqı tarix boyu yetirdiyi ən parlaq şəxsiyyətlərdən birini belə itirdi.

Xiyabanı böyük filosof idi: ” Cəmiyyətin əhval-ruhiyyəsi fərdlərin əhval-ruhiyyəsinin yekunudur”.

Xiyabanı azadlıq pərvanəsi idi: ” bir xalqın şərafəti üçün birinci şərt onun müstəqil olmasıdır. Müstəqil olmayan bir xalqın əzmi və hörməti yoxdur. Xalqın istiqlaliyyətini onun əxlaqi fəziləti saxlaya bilər. Hər bir xalqın istiqlaliyyətini qoruyan onun mərdlik və şücaətidir”.

Xiyabanı öz xalqının gücünə inanırdı: ” Xalq müqəddəsatını özü müəyyən etməlidir... Ləyaqətsizlik, qabiliyyətsizlik və ciddiyyətsizlik nəticəsində öz istiqlaliyyətini itirmiş xalqların vay halına!”

Xiyabanı ömrün mənasını yurda xidmətdə görürdü: ”Qadınlarımız öz səy və qeyrətlərini, qüvvətlərini elə işlərə sərf etməlidirlər ki, o iş vətənin və xalqın xeyrinə olsun”.

Xiyabanı xalqı əqidə bütövlüyünə çaşırırdı: ” Təfəkkür və əqidə məsələlərində intizam olması əsas şərtdir. İndiyə kimi bizim ölkədə təfəkkür və əqidələr çox müxtəlif və daşınıq olmuşdur. Məsələn, birinci Parisdən gəlib, Paris düşüncələrini burada nəşr etməyə başlayır. O birisi Londondan gəlib, London adətlərini irəli çəkir. Üçüncüsü isə Berlindən özü ilə Berlin nəzəriyyəsi gətirib burda yayır.

... Bunun nəticəsində yadlaşmış bir kütlə vücuda gəlir ki, bunları idarə etmək çətin olur”.

Xiyabanı yüksək əxlaqı tərənnüm edirdi: ” Xalqı həmişə zillətdə, səfalətdə, fladət və alçaqlıqda istəyən xalq düşmənləri əllərinə fürsət və bəhanə düşən kimi xalqın əxlaqını zəiflətməyə çalışırlar”.

Xiyabanı həqiqət aşiqi idi: ”Alimlər demişlər: Qüvvət haqdan irəli keçə bilər, lakin onu əvəz edə bilməz ”.

Xiyabanı hərəkatı yatırıldıqdan sonra da Cənubi Azərbaycanda tayı-bərabəri görünməmiş vəhşilik başlandı.

Həmin günlərin faciələrini xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov belə təsvir edir: ” Azərbaycanın yüzlərlə oğulları güllələndi, dar ağaclarından asıldı, minlərlə Azərbaycan balaları məhbəslərə salındı, İranın cənubuna, quru, isti və cəhənnəmi andıran çöllərə sürgün edildi. Azərbaycan dilində yazmaq və oxumaq qadağan olundu. Azərbaycanın böyük və kiçik —bütün idarələri fars məmurları ilə dolduruldu. Rza şah Azərbaycan adını xəritədən silmək üçün əlindən gələni etdi. Rza şahın hakimiyyəti illərində Azərbaycan şəhərləri xarabazara çevrildi. Azərbaycanın gəlirini çəkib apardılar. Işsizlik, kasıblıq və səfalət hər yanı bürüdü. Bütün bunlardan əlavə, Azərbaycan xalqına qarşı etimadsızlıq və təhqiri münasibət daha da dərinləşdi.

...Azərbaycan dilində danışanları idarələrdən qovdular. Məhkəmələri fars dilində apardılar. Ömründə bir kəlmə farsca danışmamış Azərbaycan kəndliləriylə də sorğu-sualı farscaya keçirdilər. Azərbaycan dilində ədəbiyyat oxumaq, şer yazmaq və yaxud mahnıya qulaq asmaq qəbahət sayıldı”.

* * *

Qatar gedir... Və İrandakı demokratik hərəkatlarda sözün, bədii ədəbiyyatın necə böyük rol oynadığını xatırlayıram. İran mətbuatının yazdığına görə həmin hərəkatlar dövründə Sabirin ” Hophopnaməsi İranda bir ordu qədər iş görüb. Bununla başlı şahın xüsusi bir ”qara qanunu” da olub: kim ” Hophopnaməni oxuyur və ya əzbər deyirmişsə, sorğu-sualsız, on il Qəsri-Qacara göndərilirmiş. Dahi Sabirin bu böyük kitabı İranda bu gün də qadağandır. Yəni Sabirin böyük poetik həqiqətini gözünə düz baxmaqdan İranda bu gün də qorxurlar.

Qatar gedir... Fikrimdə Cənubi Azərbaycan xalqının iyirminci yüzildəki faciələr kitabının üçüncü bölməsi açılır. 1945-ci il dekabr ayında qurulmuş Azərbaycan Milli hökumətinin taleyi də Səttarxanın və xiyabanının rəhbərlik etdiyi inqilabi hərəkatların taleyinə bənzəyir. Yəni mübarizə havası öz lideri, rəhbəri və qurbanını yetirmişdi: Seyid Cəfər Pişəvəri...

Azərbaycan Demokrat Firqəsinin müraciətnaməsindən: ” Biz deyirik: Azərbaycan torpağında beş milyonluq bir xalq yaşayır ki, onlar özlərinin kəmiyyətlərini təşxis vermişlər. Özlərinə məxsus dilləri, ayrı bir adət və rüsumları vardır. Bu xalq deyir ki, biz istəyirik İranın istiqlaliyyətini və təmamiyyətini hifz etməklə bərabər, öz daxili işlərimizi idarə etməkdə muxtar və azad olaq...”

Bu tələblər Səttarxan və Ş. M. Xiyabanı məramnamələri ilə tam səsləşir; xalqın bu qədər qurban verməsinin ancaq bir məqsədə xidmət etdiyini göstərir.

... Xalq, nəhayət, milli hökumətini yaratmışdı, öz arzularına yetmişdi. Azərbaycanın hər yerində məktəblər açılmışdı, az vaxtda dərsliklər buraxılmışdı, dərslər ana dilində keçirilirdi, ana dilində qəzet çapı, kitab nəşr görünməmiş bir vüsət almışdı. Təbriz filarmoniyası və Təbriz Universitetinin açılması əsl milli bayramlara çevrilmişdi.

Milli muxtariyyətin ilk günlərində başlayaraq Azərbaycanda azlıq təşkil edən millətlərin — kürdlərin, ermənilərin də qarğısına qalırmış, məktəblərinin açılışına, mətbuatının yaradılıb inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilmişdi.

Bir ildə Cənubi Azərbaycan xalqı yüzillik yol keçmiş və öz milli ideallarına yaxınlaşmışdı.

Sözarası. 1976-cı ilin dekabr ayında tələbəlik dostum Seyran Səxavətin Füzulidəki ata yurduna getmişdik. Araz boyunda televiziya hərdən İranı da göstərdiyini eşitmişdim. Televiziyanın düyməsini basdıq ki, görək o tayda nə var. Tehrandan bir rəsmi, keçid göstərirdilər. Şah tribunada dayanmışdı. Bu təntənə Cənubi Azərbaycan Demokrat Firqəsinin şahın dili ilə desək” Azərbaycan irticası” nın boğulmasının 30 illiyinə həsr edilmişdi. ” Irticae-Azərbaycan” sözü məni ildırım kimi vurdu. Farsın bayramı Cənubi Azərbaycan milli matəmi idi! Bir ölkə daxilində hakim millətlə əzilən xalqın taleyi belə toqquşur...

Şah kürsüdən baxırdı. Lakin üzündə çox qorxu, təşviş vardı. Elə bil əllərini qoyduğu Azərbaycan xalçasının naxışları ona od vuracaqdı. Ölkənin yarıdan çoxunu təşkil edən qocaman bir xalqın faciəsinə sevinmək o qədər də asan başa gələn alçaqlıq deyil. O yaxşı bilirdi ki, sıralardan ötən əsgərlərin, zabitlərin, generalların çoxu azərbaycanlıdır. Milləti öz yasında oynadıb-oxutmağın elə-belə cavabsız ötüb keçməyəcəyini şah duymalı idi. 1979-cu il inqilabına təkan verən Təbriz üsyanı da bunu təsdiq etdi.

”Irticae-Azərbaycan.” Elə ki Cənubi Azərbaycan xalqı başını heç olmazsa bir illiyə farsın yorğanından çıxarıb dünya işığina baxıb, İran şovinistləri buna ” irtica” damğası yapışdırıblar.

Eşitdiklərimdən: Qonşu kənddə çox danışan bir kişi var idi. Bir nəfərlə rayon mərkəzinə gedirmiş. On kilometrlik yolda cümləsinə nöqtə qoymadan üyüdüb tökür. Yoldaşının ”hə”, ”yox”una da qulaq asmır, nəfəsini kəsir. Mənzilə az qalmış yolun üstündəki bulaqdan su içəndə bayaqdan susub qulaq asan yoldaşı onun dodağını gözündə, bir dizini yerdə görüb nə isə demək istəyir, lakin çoxdanışan su içə-içə ayağını əsəbi-əsəbi yellədir ki, dayan, dayan sözüm qurtarmayıb.

... Azərbaycan öz iradəsində yaşamaq arzusunu dilinə gətirənətək fars irticası onu hədələyir ki, sən ”İranın bütövlüyünü pozmağa çalışırsan”. Deməli, mənim məhvim hesabına kiminsə bütövlüyü qorunmalıdır...

”Irticae-Azərbaycan...” Oğru elə qışqırır ki, doğrunun bağrı yarılsın. Yəni, necəsən qanmayım atan yansın... yəni: adımı sənə qoyum, səni yana-yana qoyum... Yəni biz yoxuq, biz heçik, səsimizi çıxaran kimi cəzalandırılacağıq. Mirzə Cəlil demiş, cınqırımızı çıxaran kimi,” xortdan gəldi ” deyə bizi hədələyəcəklər... Özümüzü özümüzə güldürəcək, öz əlimizlə özümüzə təhqir yazdıracaqlar.

Əslində isə 1946-cı ildə İran hakimiyyətinin Cənubi Azərbaycan milli hökuməti qan dənizində boğması—”xəyanət, ”irtica”, qırğın sözləri ilə ifadə oluna bilməyən, insanlıqdan çox uzaq olan bir vəhşilik idi. ABŞ və İngiltərə hakimiyyət orqanları fars cəlladlarının sağdışı və soldışı vəzifəsini bu sahədə böyük təcrübəsi olan bir beynəlxalq jandarm səriştəsi ilə yerinə yetirirdi.

ABŞ imperializminin irticaçı sifəti Azərbaycan hadisələrində maskasız və bütün gerçəkliyi ilə göründü. Sonralar bu irtica Viyetnamda, Kubada, Liviyada çox faciələr törətdi və dünya ictimaiyyəti tərəfindən dönə-dönə ifşa olundu. Lakin Azərbaycan bu irticanın ilk sınaq meydanlarından biri idi.

Məhz onların fitvası ilə 1946-cı ildə BMT-də İran hökumətinin haqsız şikayəti müzakirə edirilmişdi. Millətlər təşkilatı da bir millətin faciəsinə göz yumub Amerika zurnaçılarının çaldığıyla oynayırdı. Beləliklə, Azərbaycana tə