آذربایجان ملی حکومتی 21 آذر 1324

تهران، ائشيتدي ييميزه گؤره، ايالت  و  ولايت انجمنلري نين انتخاباتيني باشلاماغا تشبث ائدير. بو چوْخ  گئج دير. آرتيق انجمن بيزي تأمين ائده بيلمز. بو دالدان آتيلان داش كيمي دير كي، فقط توْپوغا  ده ير و هئچ   بير تاثير باغيشلاماز.

سيد جعفر پيشه وري

اولي و قديم ملّتيميزين ملي - آزادليق و دئموْكراتيك حركاتي، اوزون مبارزه يوْلي كئچميش، بير چوْخ آغير و دؤزولمز اوْلايلاري آرخادا  قوْيموش، نهايت 1324- جي ايلين 21 آذرينده ملي حكومتين يارانماسي ايله  اؤزونون  ان اوجا ذيروه سينه  يوكسلميشدير.

اؤلكه ده اجتماعي حياتين بوتون ساحه لرينه دريندن تأثير ائدن بو علامت دار حادثه گؤركملي اجتماعي- سياسي خاديم سيد جعفر پيشه وري نين:" آذربايجان ملي حكومتي بير حقيقت دير؛ اوْني داها گئري قايتارماق اوْلماز!"- كلامي ايله يادداشيميزا حك اوْلموشدور.

"عصرلربویی یورولمادان اؤز آزادلیغی واستقلالیتی یولوندا قهرمانلیق لا مبارزه ائدن بؤیوک خالقیمیز نهایت، اؤز تاریخی آرزوسونا، اؤز مختاریّتینه نائل اولموشدور.آذربایجان خالقی نین ابدی فخر منبعلری اولان آتروپاتین، بابکین، جاوانشیرین، شاه اسماعیلین قهرمانلیلیق لاریندان ایلهام آلان بؤیوک خالقیمیز بوگون اؤزمقدارتینی حل ائتمه یه  قادر اولموشدور{1}.

سیدجعفر پیشه وری یازیر کی: بیز بیلیردیک کی ، الیمیزده دولت تشکیلاتی، سیاسی قدرت و اختیار اولمازسا فارس متعصبلری بیزه مدنی مختاریت وئرمه یه جکلر. مدنی مختاریت عباره سی محدود اولدوغی اوچون داخیلی آزادلیق و اؤز مقدارتینی اؤزی تعیین ائتسین سؤزی ایله مختاریت سؤزونی عوض ائتدیک {2}.

"21 آذر" حركاتي نين ذيروه سي ، آذربايجان ملي حكومتي، تكجه محدود محلی  و ملي ماهيّتده اوْلماميشدير. آذربايجان ملي حكومتي اؤزونون ماهيّتي اعتباري ايله ملي- آزادليق و دئموْكراتيك كاراكتر داشيميشدير.

 حركاتين رهبري سيد جعفر پيشه وري  يازيردي كي، بئش آي بوندان اوّل تهران مرتجع مطبوعاتي نين و فارس متعصبلري نين ايجاد ائتديكلري اوهام و خرافات بولودلاري آراسيندا آذربايجانلي اوچون  بو ساده ليكله ملّت و يا دولت ادعاسينا دوشمك، آسان ايشلردن دئييل ايدي. ايندي آرتيق ملّيّتيميزي ثبوت ائديب، دولتيميزي ملي اساسلار اوزرينده  قورموشوق. گئت- گئده خالقيميز و خارجي لر بو آدلاري ائشيتمه يه عادت ائتميشدير. آرتيق آذربايجان ملي دولتي بير حقيقت دير.

سيدجعفر پيشه وري  علاوه  ائديردي كي ،  مجلس شورا  و مطبوعاتدا عليهيميزه ايشله ديلن  ناروا  سؤزلر بيزه آرتيق درجه ده كؤمك ائتدي. بو واسطه ايله  خالقيميز آنلادي كي ،  بو آسانليقلا  اوْنا آزادليق و مختاريت  وئريلمه يه جكدير.اوْنا گؤره اؤزي اؤز باشينا چاره آختاريب ملي  دولتي  وجودا  گه تيردي{3}.

ملی اوندر یازیرکی، دنیادا اولان بوتون ملتلرین تصویب و تصدیق ائتدیکلری  اصوللاردان بیریسی ده  ملّیت آزادلیغی پرنسپی دیر. مثلا ، بین الملل حقوق مجموعه لرینده درج اولوب، دنیانین ان عظمتلی دئموکرات دولتلری طرفیندن تأیید ائدیلمیش آتلانتیک منشوروندا دئییلر: هر خالقین مقدراتی، اؤز طرفیندن تعیین ائدیلمه لی دیر. ملیت آزادلیغی  و هر خالقین اؤز مقدراتینی تعیین ائتمه ایشینده آزاد  و مختار اولماسی نه کیمی تفرعات  و اصوللاردان تشکیل تاپیر؟- دیل آزادلیغی ، ملی مدنیت آزادلیغی و سایر اقتصادی، سیاسی، اجتماعی آزادلیقلار بو مسئله نین اساس پرنسیپلریدیر. بو ايسه البته كافي دئييلدير. گره ك حكومت محكم قانون اوزه رينده  اساسلانسين{4}.

آذربايجان ملي حكومتي او جهتدنديركي،مليّت،جنسيت،دين و دوشونجه مسئله لريندن آسيلي اوْلماياراق،آذربايجاندا ياشايان گئنيش خالق كوتله لرينين منافعيني نظرده توتوردی. جمعيّتين انكشاف قانونونا اويغون، اوْنون اراده سيندن دوْغان و اوْنون منافعيني اؤزونده عكس ائتديرن ملي حكومت اؤز پروْقرامينا اساسا چوْخ ملتلي دولت اراضيسي داخيلينده تعيين مقدرات حقوقونااساسلاناراق،ملتيميزين خصوصيتلرينه تطبيق اوْلان دئموْكراتيك ماهيّتي  گونده مه  گه يتيرميشدير.

آذربايجان ملي حكومتي خالقين اراده سي نين نتيجه سي كيمي اوْرتايا چيخديغيندان اوْنون حركت وئريجي قوّه سي ده خالقين گئنيش طبقه و قشرلري اوْلموشدور. يئني يارانميش آذربايجان ملي حكومتي فوْرمجا ملي اوْلدوغی حالدا، مضمونجا دئموْكراتيك حكومت ايدي.

سیدجعفر پیشه وری یئنی یارانمیش دولت ده نقصانلارادا اشاره ائدیب یازمیشدی: دولت الیمیزه کئچدیکدن سونرا یئرلرده چوخ اشتباهلار اولموش، بعضاً فرقه تشکیلاتی حکومت اداره سی نین ایشینی منیمسه میشدیر. بونون ایسه ایشه آرتیق درجه زیانی اولا  بیلر. بونون تئزلیکله  قاباغی آلینمالی دیر. بعضی یئرلرده  فدائی لر فرقه و حکومت ایشلرینه قاریشیب اؤز باشلارینا ایشلر گؤرورلر. بونا ایسه جداً  آخر قویولمالی دیر. فرقه گره ک خالقی انتظاما و قانونی رعایت ائتمه یه عادت وئرسین . امنیت و قانون اولمایان بیر اؤلکه ده آزادلیق اولا  بیلمز. بیز گره ک خالقی قانون مقابلینده مساوی  توتماقلا  حقیقی قارداشلیق، دوغری برابرلیک  وجودا  گه تیره ک. شخصی امتیاز، شخصی بوینی یوغونلوق ایله جدی و آمانسیز مبارزه آپاریلمالیدیر. فرقه ایشلری ایله دولت ایشلری گره ک بیر- بیریندن آیریلسین{5}.

بو جهتدنديركي، آذربايجان ملي حكومتي عموم خالقا، ملي و مترقي قوّه لره آرخالانميشدي.

" فرمان" قزئته سی مسئول مدیری نین تبریزده کی، ایران دیویزیاسی کوماندانی ژنرال درخشانی ایله اولان صحبتین متنینی تهرانین" رهبر" قزئته سی درج ائتمیشدیر. درخشانی نین مسئول مدیره  بیلدیردی یینه  گؤره ، دیویزیانین افسرلری اؤز مشاوره لرینده بیر سسله ایران آذربایجانی حکومتینه تابع اولماغی سؤیله میشلر.درخشانی، آذربایجاندا کی دئموکراتیک حرکاتا گویا اهالی طرفیندن کؤمک ائدیلمه دی یی حاقیندا مرتجع عنصرلرین  تهراندا  یایدیقلاری خبری قطعی صورتده  تکذیب ائتمیشدیر. درخشانی  بیلدیرمشیدیرکی، دئموکرات فرقه سی نین عضولری ایچه ریسینده جامعه نین مختلف طبقه لریندن نماینده لر واردیر{6}.

" انقلابي و دئموْكراتيك مضمونا مالك اوْلان ملي حكومتين قانونلاري ملي دئموْكراتيك قورولوش شرايطينده  بوتون زحمتكش خالقين اراده سيني ايفاده ائدير و اوْنون منافعيني قوْرويوردی. آذربايجان ملي دئموْكراتيك حكومتي نين قانونونا بئله تعريف وئرمك اوْلار: بو قانونلار عالي حاكميت اوْرقاني اوْلان ملي مجلسين آكتي اوْلاراق يوكسك حقوقي قوّه يه مالك اوْلوب بلاواسطه آذربايجان خالقي نين اراده سيني ايفاده ائتميشدير.بو جهتدن آذربايجان ملي حكومتي نين قانونلاري ايران دولتينين قرار و قانونلاريندان كؤكلي شكيلده  فرقله نيردي"{7}.

اهالي نين حيات صحنه سينده لازيم اوْلان بوتون ساحه لرينه ملي حكومتين تأثيري نه اينكي تكجه ايران داخيلينده ياشايانلارين، بلكه ياخين  و اوْرتا شرق اؤلكه لري داخيلينده  ده  مثبت روْل اوْيناميشدي.

ملي حكومتين يارانماسي نتيجه سينده آذربايجان خالقي سياسي حاكميت الده ائتمكله دئموْكراتيك اساسلار اوزره ملي حاكميت اوْرقانلاري ياراتماق، استقلالا مالك قضائي اوْرقانلاري وجودا  گه تيرمك، اجرائي قوّه، قانون وئريجيليك قوّه سي و قضائي اوْرقانلار آراسيندا هم آهنگليك ياراتماق، يئرلي حاكميت مسئوليتيني يئرينه يئتيرمك اوچون كند، شهر و ولايت انجمنلري تشكيل ائتمك، سؤز و ييغينجاق آزادليغي، عقيده  و وجدان آزادليغي ، اعتصاب  و نمايش  آزادليغي ، اجتماعي  و فردي آزادليغي تأمين ائدن مسئله لر ملي حكومت دؤورونده اؤز حليني تاپميشدير.

سیدجعفر پیشه وری یازیردی کی،  تهران یازیچیلاری ناحق باشیمیزی آغریتماسینلار. بیزده  بیر قدرتلی دولته طرفداریق؛ بیزده هر بیر جمعیت و هر بیر کسدن آرتیق ایراندا امن- آمانلیق طرفدارلارینین ایش باشینا گئچمه لرینه طالیبیک. بیزده  وار قوّه میزله اؤلکه میزین قانونی دئموکرات بیر اؤلکه- اولدوغونی آرزو ائدیر و بو یولدا مال و جانیمیز ایله چالیشیریق. بونونلا  بئله تهرانین سیاستمدارلارینین خائن و نالایق اولدوقلارینی هرگز اونودا بیلمه ریک . بیز انکار ائتمیریک ، تهراندا آزادیخواه و شریف آداملار تاپیلا بیلر.لاکین، اونلارین بو گونکی سیاست بازارینا یوللاری یوخدور. اورا ایندی جاهل، متعصب  و ساتیلمیش هووچیلارین  بارماغی ایله رقص ائدیر.

مقاله نین آردیندا ملی اؤندرعلاوه ائدیرکی، تهرانین باشچیلاری  ولایت اهالیسی اوچون حاق - حیات قائل دئییللر. اونلار اؤزلرینی اشرف مخلوقات حساب ائدیر؛اونلار اؤز نظرلرینده فیلین بورنوندان دوشموش بؤیوک آداملاردان عبارتدیرلر. بو سفیل جاهیللر آنلامیرلارکی، ولایت لری  برباد ائدیب، مملکتین اهالیسی کور، جاهل و اسیر حالیندا قالماغا محکوم اولورسا، اونلارین قدرتی اللرینده قالا بیلمز. بو صورتده اؤزگه لر اونلارین باشلارینا ووروب چؤره کلرینی اللریندن آلار. قارینلاری نین پیی ده چوخ تئزلیکله ارییب گئدر.چاره ایسه لجاجت آتیندان دوشوب خالقا آزادلیق وئرمک، ایالت و ولایت انجمنلرینی دعوت ائدیب جماعتین اختیارینی اؤز الینه تاپشیرماق و بوتون ایران ایالتلرینده یاشان شریف و پاک عنصرلرین کؤمه یی ایله مملکتی ترقی یه  دوغری آپارماقدان عبارتدیر. کورمستبدلر بوندان باشقا  هر بیر کوزه یه ال آتمیش اولسالار قورپی اللرینده  قالا جاقدیر{8}.

سيد جعفر پيشه وري بيرينجي كندلي كنفرانسيندا ایسه دئييردي:- بيز دئييريك كي حكومت باشيندا گره ك آذربايجانلي اوْلسون. فقط خالقين اؤز ايچه ريسيندن چيخميش آدام خالقين ايسته ييني بيلر. ايندييه  قدر ايران و آذربايجان تاريخينده گؤرونمه ييب كي، خالق اؤز ايسته دي يي كيمي حكومتيني قورسون. دوزدوركي، دفعه لرله آذربايجان خالقي علم گؤتوروب آزادليغيني آليب .لاكين، ملي حكومت قورولماغا  قدر اوْندان استفاده ائده  بيلمه ميشدي. ملي حكومت ايسه عملده  بو ايشي گؤرمه يه موفق اوْلدوغوني اثبات ائتدي{9}.

"آذربایجان" روزنامه سی" هامی یا، هامی یا، هامی یا " باشلیقلی سیدجعفر پیشه وری نین مراجعتینی چاپ ائتمیشدی . ملی اؤندر بو مراجعت ده یازیردی: تاریخین عهده میزه محول ائتدی یی شرفلی و افتخارلی وظیفه لریمیزی بو گونه دک باش اوجالیغی ایله انجام وئریب نفوذلی فرقه ، ملی حکومت، بیر سؤزله ملی دولتیمیزی یاراتماق آرزوسونا نائل اولموشوق. بو یولدا بوتون خالق آیاغا قالخیب وار قوّه سی ایله چالیشمیشدیر. آذربایجاندا  بیر شهر، بیر کند، بیر محله ، بیر ائو، بیر اوبا  تاپیلماز کی، اونون افرادی بو قانونی حقی آلماق یولوندا فداکارلیق گؤسترمه میش اولسون. خالقیمیزین دوشمنلری بئله ، اونون وجودا  گه تیردی یی  بؤیوک  نهضتی انکار ائتمکدن عاجزدیرلر.

 مینلرجه کیشی، آرواد، جاوان و قوجالاریمیز مجلس ملی انتخاباتیندا گؤستردیکلری علاقه  و ابراز ائتدیکلری احساسات ملی آزادلیغیمیزین پایه و اساسینی تشکیل ائتمیشدیر. ایندی آرتیق آذربایجان ملی دولتی ائله بیر حقیقت دیرکی، اونون دوام و بقاسی بوتون دنیانین عدالت پرور و حقیقی دئموکرات عنصرلرینین آرزولاریندان ان مهمینی تشکیل ائدیر.  بو یولدا خالقیمیز بؤیوک استعداد و قابلیت گؤسترمیشدیر.

سیدجعفر پیشه وری علاوه  ائدیر کی ، خالقیمیز ایستر فرقه میزین سیراسینا داخیل اولماق، ایسترسه ملی دولتیمیزین قرارلارینی اجراء ائتمک،ایسترایسه ملی مجلسیمیزین قانونلارینی آلقیشلاماق ایله اؤزو نون اتحاد و بیرلی یینی ثبوت ائتمیشدیر{10}.

ملي حكومت آذربايجاندا دولت حاكميّتي نين  ماهيّتيني  ده ييشدي يي كيمي، اوْنون اداره سيستمينده ده تحول عمله  گه تيرميشدي. ارتجاعچي ايران رژيمينين آذربايجاندا  كي، فئودال- بروْكرات دولت دستگاهيني سينديراراق اوْنون يئرينده ملي- دئموْكراتيك حكومتين يئني دولت قورولوشونی اوْرتايا  قوْيدی.

"21 آذر نهضتی سؤزون اصل معناسیندا گئنیش خالق حرکاتی ایدی. بو حرکاتدا دئمک اولارکی، کندلی و کارگر کوتله لرینین اشتراکی ایله یاناشی جمعیّتین بوتون طبقه لری نین نماینده لری ده اشتراک ائتمیشلر. بو حرکاتین قوربانی اولموش آداملارین حیاتی دا بو مدعانی تصدیق ائتمکده دیر. بو چوخ کاراکتریک دیرکی، شهیدلرعائیله سینده  بیرله شن آداملار سیراسیندا دا مختلف زمره و طبقه یه، پئشه و صنعته مالک اولان آداملارا راست گلمک اولور. شهیدلر سیراسیندا علی عبادی ، امن خان بخشی به یی ، حسن صبرعلی اوغلی ، رحیم  صمد اوغلی کیمی کارگر، غلامعلی اسماعیل زاده، محمد حسن رزاقی، میرزا آقا توحیدی، سعیدخان، حیدرخان آفاقی کیمی کندلی نماینده لر، محمدرضا خادمی، حسین تراشی، میرزا کیشی مجردی ، اکبر بناب تک صنعتکارلار، عباس فتحی، محرم انشائی ، بهرام نابی، سعدی یوزبندی کیمی ضیالی نماینده لر، حسین غفاری ، عطاالله زندیان، قربانعلی آریانتاش ، علی سغائی ، عظیم بلندی کیمی حربی ایشچی نماینده لر، ها بئله اینجه صنعت ایشچیلری، کسبه، دکانچی و سایره واردیر. شهیدلرین جغرافی احاطه دایره سی ده چوخ گئنیشدیر. بورایا دوغما وطنیمیزین تکجه تبریز، اردبیل ، اورمی، خوی، ساراب، مشگین شهر و آذربایجانین کند ماحاللاریندان اولان قهرمانلار دئییل، همچنین ایرانین دیگر شهرلریندن اولان وطنپرستلرده داخیلدیر"{11}.

سید جعفر پیشه وری قید ائتمیشدیر کی، دئموکراتلیق ان مترقی و عالی بیر فیکیر دیر. بیز اونی تام معناسی ایله  حیاتا  کئچیرمه یه  چالیشمالی ییق. بیز وار قوّه میزایله چالیشاجاییق کی ، ملت افرادی نین هامیسی دولت ایشلرینه مداخله ائده  بیلسین  و هر بیر فردین اراده سی مملکتین مقدراتیندا مؤثر اولسون{12}.

" آذربايجان ملي حكومتي تشكيل اوْلدوغی بيرينجي گوندن خالقا آرخا لاناراق اؤزونون وزيرليكلري واسطه سي ايله دئموْكراتيك تدبيرلرين حياتا كئچيريلمه سينه باشلايير.عالي اجرا ائديجي اوْرقان اوْلان ملي حكومت اؤز فعاليتيني بلاواسطه خالقين احتياج و طلباتيني تأمين ائتمه يه  يؤنلتميشدير.ملي حكومتين برنامه سينين اساسيني آذربايجان خالقي نين ايللر بوْيی مبارزه لردن سوْنرا الده ائتدي يي ملي مختاريتي نين عملده حياتا كئچيريلمه سي، خالقين مادي و معنوي احتياجلارينين تأمين اوْلونماسي، اوْنی ترقي و تكامله چاتديرماق تشكيل ائديردي{13}.

ايره لي سورولن  مسئله لرله ياناشي ملي حكومت كئچميش مرتجع قضائي دستگاهيني لغو ائده رك، دئموْكراتيك پرنسيپلر اساسيندا يئني محكمه سيستمي تأسيس ائتدي. كهنه قورولوشی مدافعه ائدن ارتجاعي قانونلاري لغو ائديب، يئني مترقي قانونلار وئردي. تهران حكومتي نين يئريتدي يي ضررلي اقتصادي سياست نتيجه سينده وطنيميزآذربايجاندا هميشه حكم سورن ايشسيزلي يي آرادان قالديرماق اوچون، بؤيوك تدبيرلر حيات  كئچيرمه يه  باشلادي. كارگرلر اتحاديه سي ، جاوانلار و قادينلار تشكيلاتلاري دئموْكراتيك قورولوشون فعال كؤمكچيلري كيمي ايشه باشلادي.

شخصيّت توْخونولمازليغي تأمين ائديلميش، ايش و تحصيل حقوقونون تأمين ائديلمه سي اوچون جدّي تدبيرلر گؤرولدی. نمونه اوْلاراق تبريزده ، اورميه و زنگاندا 325 ابتدائي و 82 اوْرتا مكتب آچيلدي. بير چوْخ يئني ائولر، كولوبلار انشاء ائديلدي. كتابخانا و قرائتخانا تأسيس اوْلدی."معارف چاپخاناسي" و" آذربايجان چاپخاناسي"ياراندي. " آذربايجان شاعير و اديبلر جمعيّتي"،" اينجه صنعت اداره سي"،" دولت تياتري"، " آذربايجان ملي اوْركستر و فيلارموني"- سي تشكيل ائديلدي. تبريزده " بهزاد"  آدينا اينجه صنعت موزه سي تشكيل اوْلدی. پولسوز اوْلاراق كؤرپه لر ائوي، اوشاق باغچالاري  و قوْجالار ائوي ايشه باشلادي.

شهرلرين آبادليغي اوچون كوچه لره آسفالت دؤشندي، برق شبكه سي گئنيشلنديريلدي،سو كمرلري چكيلدي،50- يه ياخين مطبوعات اوْرقاني دوْغما آنا ديلينده نشره باشلادي.آذربايجانين برباد وضعيّتده اوْلان صحيه سينه جدّي فيكير وئريلمه يه  باشلاندي. نهضتدن اوّل آذربايجاندا خسته خانالاردا جمعا 70 تختخواب اوْلدوغی حالدا، ملي حكومت زاماني بو تختخوابلارين سايي 800- ه چاتدي.

ملي- آزادليق و دئموْكراتيك كاراكتر داشی یان آذربايجان ملي حكومتي يارانديقدان سوْنرا فارس شوْونيستلري نين آذربايجاندا تطبيق ائتدي يي مستعمره چيليك سياستي داغيلدي، صنعي صورتده ايكي- اووچ  يئره  پارچالانان آذربايجان اراضيسي  بوتؤو بير اؤلكه حالينا سالينماغا باشلادي. ملّتين اساس علامتلريندن ساييلان اراضي و اقتصادي حيات بيرلي يي نين برپا ائتديريلمه سي يئني دن اوْرتايا چيخدي. رضاشاه دؤوروندن ديليميزين و مدنيتيميزين انكشافينا مانعه لر يارادان تهران حكومتي آذربايجاندا فارسلاشديرما سياستني حياتا كئچيريرديسه، ملي حكومتين يارانماسي ايله دوْغما آنا ديليميز رسمي دولت ديلي  سه وييه سينه  قالديريلدي. خالقين مدنيّتينه، تاريخينه، ملي عادت- عنعنه سينه بؤيوك خدمتلر گؤسته ريلدي. ارتجاع قوّه لري نين آذربايجاندا اساسي داغيلدي. خالقا ظولم ائدن اؤلكه دن قاچميش ملكه دارلارين قدرتلري محو ائديلدي. كندلرده  اؤزباشيناليغين قارشيسي آليندي. توْرپاقسيز كندليلرين خيرينه بير سيرا مثبت عملي تدبيرلرين حياتا كئچيريلمه سينه باشلاندي.بیر حالداکی جامعه نین اجتماعی ترکیبی قاریشیق کاراکئرلی ایدی. صنایع یوخ ایدی، آلت یاپی انکشاف ائتمه میشدی، اکینچیلیکده  یاریم فئودال مناسبتلر و بسیط استحصال واسطه لری حکم سوروردی. اساساً ساوادسیز اولان خالق اؤز یازیلی ادبی دیلینی بیلمیردی. آذربایجان ادبیاتی انکشاف ائتمه میشدی. آذربایجان تاریخی تمامی ایله اؤیره نیلمه میشدی. ملی آزادلیق، دئموکراتیک حرکاتین غلبه سی آذربایجان خالقی نین اجتماعی- اقتصادی و مدنی انکشافی و دئمه لی اونون ملته چئوریلمه سی اوچون الوئریشلی شرایط و ضروری اورقانلار یاراتمیشدی. زحمتكشلرين حياتيني و ايش شرايطيني ياخشي لاشديرماق اوچون 52 ماده دن عبارت امك قانونی ايله ياناشي بيرچوخ دئموْكراتيك حقوقلار حياتا كئچيريلدي"{14}.

ايران دولتي و مرتجع دايره لرين اساس قوّه سينه چئوريلن ژاندارم و قوْشون حصّه سي نين آذربايجاندا مركزي داغيلدي. ملي حكومتين آذربايجان قيزيلباش خالق قوْشونلاري ياراتماسي، پول چاپ ائديب دؤورييه يه  بوراخماسي، اؤز مقدراتيني تعيين ائتمك پرنسيپي داخيلينده اؤز حليني تاپدي و خالقين مقدّراتي اؤز الينه تاپشيريلدي.

چوْخ جدّي اوْلاراق يئني كتابلارين نشرينه باشلاندي. كند تصرفاتي و صنايعني انكشاف ائتديرمك مسئله لري اوْتايا چيخدي. مؤوجود مادي چتينليك لره باخماياراق سيرادان چيخميش كارخانا و موسسه لر برپا ائديليب، يارارلي حالا ساليندي؛ يئني كارخانالار ياراندي. ملي مدنيّتيميزده ملي ادبياتيميزين دئموكراتيك قوْلی خالقيميزين عالم اوْغلي شيخ محمد خياباني دؤوروندن جوجرمه يه باشلاميشديسا، حيات صحنه سينده اؤزونی گؤسترمه يه  و تصديق ائتمه يه باشلادي. معارف و اينجه صنعتين ترقيسي اوچون گئنيش امكانلار خالقيميزين اختياريندا قوْيولدی. تبريزده دولت دانشگاهي آچيلدي. راديو و باشقا ملي- مدني اوْرقانلار ياراديليب اهالي نين  استفاده سينه  وئريلدي.

دولت بانگي نين تأسيسي، تجارت و صنايع نين جانلانديريلماسي ملي حكومتين قوروجولوق پروْقرامي نين اساس حصّه لريني تشكيل ائتدي. ملي اقليّتلرين ملي حقوق برابرلي يي تأمين ائديلدي؛ ياخين و اوْرتا شرق اؤلكه لري تاريخينده  بيرينجي كره اوْلاراق قادينلارين كيشيلرله برابر حقوقي تأمين اوْلدی. صنايع موسسه لرينده ايشچيلر نماينده سي نين نظارتي ياراندي. 

ملي حكومتين قيسا  بير مدت عرضينده سادالاماقلا قورتارمايان بؤيوك ايشلر گؤرمه سي، حياتا كئچيردي يي اصلاحات تدبيرلري، آذربايجان خالقي نين بلاواسطه اراده سي نين ايفاده سي اوْلدی.

" آذربايجان خالقي قوربانليقلار باهاسينا وطنينده ملي حكومت قوردی. بؤيوك قهرمانليقلادا خالق و اوْنون سيلاحلي قوّه سي اوْلان خالق قوْشونلاري و فدائي لرالده ائديلميش آزادليغي ساخلاماق اوچون  ووروشدی. آذربايجان ملي حكومتي نين بير ايلليك فعاليتي دؤوری خالقيميزين افتخاري اوْلماقلا اوْنون اونودولماز تاريخي نين قيزيل صحيفه سيني تشكيل ائتدي"{15}.

شبهه سيزكي، بو بير ايلليك فعاليت دؤورونی موفقيتله حياتا كئچيرمكده ملي حكومتين اوْرقانلارينا خالقين لياقتلي و صادق ائولادلاري سئچيلميش و فعاليت ائتمه يه باشلاميشدير.

آذربايجاندا ملي- آزادليق و دئموْكراتيك حركاتين جريانيندا فعله لردن، كندليلردن، مترقي ضياليلاردان، صنعتكارلاردان و ملي بورژوازي نماينده لريندن چوْخلي اجتماعي- سياسي خاديملر يئتيشدي.

ملي حكومت دؤورونده فدائي باشچيلاري، انجمن صدرلري، بخشدار لار، فرماندارلار، وزيرلر، كارخانالاردا فعله نماينده لري، اداره باشچيلاري، بانك مديرلري و ساير وظيفه لي شخصلر تجربه لي كادرلار كيمي تربيه اوْلونوب، ايره لي چيخيب، دولتين اداره ائتمه سي ايشينده  سفربر اوْلدیلار.

خالقيميزين عالم اوْغلي، شيخ محمد خياباني حركاتي نين تانينميش نماينده لريندن اوْلان، آذربايجان ملي حكومتي نين ملي محكمه سي نين صدري، زين العابدين قيامي نين شخصي آرشيوينده او دؤوردن يادگار قالميش بير سندده  "دولت كادرلاريني حاضرلا يان عالي كورسلارين معلملري"- نين سياهيسي ساخلانميشدير. بو سند تكجه معلملرين سياهيسيني دئييل، هم ده  كورسلاردا  تدريس اوْلونان موضوعلاري دا اؤزونده عكس ائتديرميشدير.

دولتچيليك تاريخيميزين سندلريني بير يئره  توْپلاماق، گله جك نسيللره چاتديرماق ضرورتیني نظره آلاراق، ملي دولتچيليك عنعنه ميزين قوروجولوق ايشينده گئجه- گوندوز بيلمه ين انسانلاريميزين سيراسينا داخيل اوْلان بو سند ده  بئله وئريلميشدي:

* آذربايجان ملي حركاتي نين تاريخي و مشروطه انقلابي -   زین العابدین قيامي

* تشكيلات سيستمي- صادق بادگان.

* ايران سياسي تشكيلاتلاري نين تاريخي- سلام الله جاويد.

* پسيكوْلوژيا- دكتر جاهانشاهلو.

* اينجه صنعتين اهميتي حكومت قورولوشی نقطه نظريندن- فريدون ابراهيمي.

* قانون اساسي- عظيما.

* مليت مسئله سي- دكترهشتروديان.

* سياسي اقتصاد- دكتر مهتاش.

* دنيا سياسي قوروملاري تاريخي- مايور رحماني.