ميانالى عيرضا

ملی حکومتین پروقرامیندا

اقتصادی تدبیرلر

دنیادا مادی نعمتلرین یارادیجیسی و قوروجوسی خالق دیر؛ طبیعتی ، حیاتی، اجتماعی قورولوشی ده ییشدیرن خالق کوتله سیدیر.اجتماعی قورولوش ارتجاع قوّه لری نین الینده اولاندا، اونلاری چوخ واخت جدی دؤیوشلرله آرادان قالدیرماق ممکن اولور.بیر چوخ باشقا خالقلارکیمی، آذربایجان خالقی نین دا تاریخی بو شه کیل ده اولان مبارزه لرله دولودور.آذربایجان خالقی دا عصرلر بویی استیلاچیلارا،ظولمکارلارا و یاد ائللی استثمارچیلارا قارشی مبارزه آپارمیشدی.

شاهلیق اصول اداره سینه قارشی مبارزه لرین نتیجه سی اولان 21 آذر حرکاتی ، ملی- دئموکراتیک مبارزه نین ان ماراقلی و قاینار دؤورونی تشکیل ائدیر.خالقیمیزین ملی- دئموکراتیک حرکاتی اجتماعی قورولوشون عدالتسیزلیکلریندن دوغان اجتماعی، سیاسی و ائله جه ده اقتصادی ضدیتلرین نتیجه سینده باش وئرمیشدی.

" خالقیمیزین ملی آزادلیق و استقلال اوغروندا آپاردیغی مبارزه سی نین قارشیسینی آلماق مقصدی ایله ایرانین حاکمه هیئتی اؤلکه میزده مستملکه چیلیک اصولونا خاص اولان ان غدار تدبیرلری تطبیق ائتمکدن علاوه آذربایجانین اقتصادیاتیندا قصداَ پوزغونلوق سالماق و اقتصادی انکشافی لنگیتمک یولی ایله وطنیمیزی همیشه گئریده قالمیش بیر اؤلکه حالیندا ساخلاماغا جهد ائدیر.ایش او یئره چاتمیشدیرکی، صدای مردم روزنامه سی آذربایجان تهرانین مستملکه سیدیر عنوانی آلتیندا درج ائتدی یی مقاله ده دولت مأمورلاری نین جنایتلرینی اعتراف ائتمک مجبوریّتینده قالاراق یازمیشدی: تهرانین شهرستانلاریندا کی(مقصد آذربایجاندیر) اهالی ایله رفتاری مستملکه چی دولتلرین اؤز مستملکه لرینده خالق ایله ائتدیکلری رفتاردان داها دا پیس دیر.

همین روزنامه سؤزونه داوام ائده رک یازیرکی،تهران مأمورلاری نین خالق ایله رفتاری ایتالیانین فاشیست اوردولاری نین حبشه خالقینا قارشی ائتدیکلری وحشیلیکدن مین قات پیس دیر.

بو سؤزلر هله حاکم طبقه نی مدافعه ائدن مطبوعات و شخصلرین ائتدییی اعترافلاردیر.تهران حکومتی نین آذربایجانین اقتصادیاتیندا قصداَ پوزغونلوق سالماق، اؤلکه میزده فعله اوجاقلاری اولان یئنی صنایع مؤسسه لرینین یارانماسی نین قارشیسینی آلماق و آز- چوخ مؤوجود اولان مؤسسه لری ده آرادان آپارماق سیاستی اؤزونی داها قاباریق بیر شه کیل ده گؤسته ریر. اگر کئچمیش عصرلرده ایران حکمدارلاری آذربایجانین محصولدار قوّه لرینی ضعیفلتمک و آذربایجانین اهمیتینی آزالتماق مقصدی ایله خالقیمیزی زورلا اؤز وطنیندن آییریب ایران ولایتلرینه کؤچوروردیلرسه ، بو سیاست رضاخان دؤوروندن باشلامیش بو گونه قدرمختلف اقتصادی تضییقلر واسطه سی ایله حیاتا کئچیریلمیشدیر.

آذربایجان اقتصادیاتی نین گونی- گوندن افلاسا اوغراماسی و هر ایل مینلرله آذربایجانلی نین ایش تاپماق اوچون تهرانا و ایرانین باشقا شهرلرینه کؤچمه یه مجبور اولماسی بو مدعانین شاهدیدیر...

حاکم طبقه آذربایجان صنایع صاحبلرینه دولتی بانگلاردا اعتبار وئرمه مک و سایر بو کیمی واسطه لرله آز- چوخ مؤوجود اولان مؤسسه لری ده آرادان آپارماغا جهد ائدیر. بونون نتیجه سینده دیر کی، ایش آختارماق اوچون ایرانین مختلف شهرلرینه کؤچمه یه مجبوراولان زحمتکئشلردن علاوه بیر چوخ یئرلی سرمایه صاحبلری ده اؤز کارخانا و ملکلرینی ساتیب آذربایجانی ترک ائدیرلر.

اگر ایران حکومتی مأمورلاری نین آذربایجاندا حیاتا کئچیردیکلری شدتلی ملی ظولم سیاستینی ، یعنی خالقیمیزین ملی دیل ، عادت و عنعنه لرینی آرادان آپارماق مقصدی ایله آز یاشلی اوشاقلاریمیزی اؤز آنالاریندان زورلا آییرماق و اونلاری فارس دیلینده تربیه ائتمک کیمی وحشی عمللرینی ده بورایا علاوه ائتسک اؤلکه میزین نه کیمی چتین بیر وضعیتده اولماسی گؤزوموزون قارشیسیندا جانلانار"{1}.

" آذربایجاندا اقتصادی عامللر- یئرآلتی ثروت ، اقلیم شرایطی ، طبیعی زنگینلیک، امک سئور ایشچی قوّه سی مؤوجوددور.لاکین، بوتون بونلارا باخمایاراق آذربایجان اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی جهتدن گئریده قالمشیدیر.

ایرانین صنایع و معدن وزیرلی یی نین نشر ائتدی یی معدن مجله لرینده، آذربایجاندا زنگین یئرآلتی ثروتلرین مؤوجود اولماسی باره ده گئینش معلومات درج اولونور . بو معلوماتا گؤره آذربایجاندا میس، قلع، قورقوشوم، داش کؤمور، نفت، قیزیل،گوموش، ده میر، اوران، دوز، کیروم و باشقا معدن لر واردیر.

هله 19- جی عصرین اؤللرینده انگلستاندان آذربایجانا گلن بیرعدده مهندس قارا داغ ماحالیندا اولارکن اؤز مشاهده لرینی چاپ ائتمیش و قارا داغدا اولان میس، داش کؤمور و ده میر معدنلرینین نه قدر زنگین اولماسینی گؤسترمیشلر ...

آمریکالی مهندس اورمیه ده اولموش و اوران کیمی چوخ قیمتلی معدنلرین مؤوجود اولماسینی گیزلی صورتده آمریکا دولتینه خبر وئرمیشدیر.

اردبیل،ماراغا، خالخال، مشگین شهر، اهر، ساراب، مرند اطرافی داغلاردا دا نفت، میس، قالای، دوز، قیزیل معدنلری نین مؤوجود اولماسی آرتیق معلوم دور.

20- جی عصرین اوّللرینده تبریز شهرینده و ائله جه ده اورمیه ده بیر چوخ یئنی تیپلی صنایع مؤسسه لری ایشه سالینمیشدی. همین مؤسسه لردن خوئی قارداشلاری نین " کبریت سازی آذربایجان"، قزوینین" ریسباف"، طوبابین" زهتاب"، تبریزین" پارچابافی"، جورابچی نین یون تمیزله ین و یون اه ییرن ، عبدالله زاده نین بوخار ده ییرمانینی، قلی پورون- گؤن، ماشینچی نین- جوراب، حاجی علی اصغرین- سیگار کاغیذی،ائله جه ده خسروی، پشمینه، چراغ برق، کبریت و بیر چوخ دیگر کارخانالاری گؤسترمک اولار. بونلاردان باشقا 1900- جی ایلدن باشلایاراق 1940- جی ایللره قدر تبریز، ساراب، اردبیل، اورمیه، ماراغا شهرلرینده و دیگر قصبه لرده فرش صنایع سینده یئنی تیپلی مانیفاکتورالار گئنیشلنمه یه باشلاییر.

1300- جی ایللرده آذربایجان معاصر صنایع مؤسسه لری نین انکشافی نقطه نظردن ایرانین ایره لی ده گئدن ایالتلریندن بیری ایدی . همین ایللرده تبریزده بیر چوخ یئنی تیپلی مؤسسه اولدوغی حالدا اصفهاندا تکجه دهش و سونرالار ایسه کازرونی کارخانا لاری ایشه سالینمیشدیر. تهراندا ایسه فقط ضیع الدوله توخوجی فابریکی ایشله ییردی.

آذربایجاندا صنایع انکشافی 19-جی عصرین آخیرلاریندان باشلایا راق 20- جی عصرین بیرینجی ربعینه قدر داوام ائتمیشدیر.لاکین، بو انکشاف 1310- جی ایلین آخیریندان اعتباراَ دئمک اولار کی، لنگیمه یه باشلامیشدیر.1313- جی ایلده تبریز شهرینده صنایع و کند تصرفاتی اقتصادیاتینین انکشافینی گؤسته رن سرگی آچیلمیش دیر. همین سرگی ده او واخت 42 غرفه وارایدی. بو غرفه لرین ( شعبه لرین) بیر نئچه سینی قید ائتمکله او واخت کی آذربایجان اقتصادیاتی نین وضعیتینی گؤزدن کئچیرمیش اولاریق:

زنجانچیلارین فرش کارخانالاری شعبه سی، مختلف رنگ و مرکب قاییرما شعبه سی، میر صابون شعبه سی ، کالیفورنیا متودی ایله حاضرلانان خشکبار شعبه سی، لهستان مبللری حاضرلایان انرژی کارخاناسی شعبه سی، تخته و نجارلیق ایشلری ایله مشغول اولان انوری کارخاناسی شعبه سی ، نگارستان ارژنگی - نین نقاشلیق و تابلولار شعبه سی ، کبریت سازی خوئی شعبه سی، شمس تریکوتاژ فابریکی شعبه سی، گؤن اعمالی شعبه سی، ایپلیک کارخاناسی شعبه سی ، شایان تریکوتاژ شعبه سی ، یون اه ییرن و شرکت اتحادیه- نین سیگار کاغیذی شعبه سی، ال صنایعی شعبه سی ، ترازو و ورشو آلتلر استحصالی شعبه سی ، امید گؤن و مئشین اعمالی شعبه سی ، فتیل اعمالی شعبه سی ، حوله بافی شعبه سی و سایره.

بونلاردان باشقا اهر، ماراغا، اورمیه، مرند و اردبیل شهرلری نین صنایع و کند تصرفاتی محصوللاری شعبه لری ده سرگی ده اشتراک ائتمیشدیلر.

او واخت تورکیه یه قوناق گئدن رضا شاه و" اطلاعات" روزنامه سینین مدیری عباس مسعودی تبریزده اولموش و سرگی یه گئده رک بیر- بیرشعبه لری گزمیشلر.

رضا شاه دئمیشدی : آذربایجاندا استعدادلی و قابلیتلی شخصلر واردیر. من چوخ خوشبختم و گؤروره م کی ، اهالی تجارتین انکشافی اوچون اقتصادی ایشلرله مشغول اولورلار. من هئچ واخت تصّورومه گه تیره بیلمزدیم کی، آذربایحان صنایع و فلاحت جهتجه بو قدر زنگین و جلب ائدیجی اولسون...

عباس مسعودی اؤزونون سرگی حاقینداکی خصوصی مقاله سینده یازیردی: دونن آخشام اوچونجی دفعه اولاراق سرگی یه تاماشا ائتدیم؛ چوخلی آدام وارایدی ، قیمتی یاریم ریال اولان ورودی بلیط لرینی تاپماق ممکن دئییل ایدی. تهراندا آچیلان سرگیلرین عکسینه اولاراق تاماشاچیلارالیندن یئر تاپماق چتین ایدی. عمومیتله سرگی یاخشی تشکیل اولونموش، تبلیغات ورقه لری خارجی اؤلکه لرده اولدوغی کیمی قاباقجادان تاماشاچیلارا پایلانیردی.

بیرینجی ، ایکینجی و اوچونجی دولت برنامه لری دؤورونده آذربایجان دا صنایع نه اینکی انکشاف ائتمه میش ، عکسینه مؤوجود صنایع مؤسسه لرین بیر چوخی دا افلاسا اوغرایاراق باغلانمیشدیر.1341- جی ایلده صنایع مؤسسه لرین وضعیتینی گؤسته رن گؤسته ریجیلرده، مقایسه ده شرقی آذربایجان سرمایه حجمی و قویولوشی نقطه نظردن 8- جی یئرده ، غربی آذربایجان ایسه آخرینجی یئرده گئدیر. مؤسسه لرین الکتریک قوّه سی ایله سیلاحلانماسیندا شرقی آذربایجان 7- جی یئرده ، غربی آذربایجان ایسه 12- جی یئرده ، ایشچیلرین سایی نقطه نظردن شرقی آذربایجان 8- جی یئرده ، غربی آذربایجان ایسه 12- جی یئرده دوروردی.

آذربایجان صنایع سی نین گئریده قالماسی نین اساس سببلریندن بیری دولتین یئریتدی یی اقتصادی سیاستدن عمله گلمیشدی.

معلوم اولدوغی کیمی آذربایجاندا دولت سرمایه سی بؤیوک مقیاسدا تطبیق ائدیلمه میشدیر"{2}.

" 19- جی عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتباراً 19- جی عصرین آخیرلارینا قدرآذربایجاندان زاقافقازیایا، شمالی قافقازا ، وولقا بویونا و اورتا آسیایا گئدن ایشسیزلرین سایی اورتا حسابلا هر ایل یوز مین نفردن آرتیق اولموشدور. 1925- جی ایلدن 1970- جی ایله قدر ایشسیزلرین داخیلی مهاجرتی کوتله وی کاراکتر داشیماغا باشلاییر. بو ایشسیزلر ده میر و شوسه یوللاری، کارخانالار و تیکینتی ایشلری گئدن یئرلر استقامتینده حرکت ائدیرلر.

او زامان لورستان، مازندران و تهران ده میر یوللاریندا ایشله ین آذربایجانلیلار اکثریت تشکیل ائدیردیلر.

1304 ، 1320- جی ایللر آراسیندا چه کیلن ده میر یوللار دا بیر چوخ آذربایجانلی فعله لر آغیر شرایط ده ایشله ییر و حتی اونلارین بیر قسمی ایش پروسئسینده هلاک اولوردیلار. سونرالار 1335- جی ایل حسابلاماسیندا تبریز اهالی جهتدن ایرانین ایکینجی شهری حساب اولوردوسا،1345-جی ایل حسابلاماسیندا تبریز دؤردونجی یئرده اولموشدور"{3}.

" تهرانین مرتجع دولتلری کهنه دن، خصوصی ایله رضا خان دؤوره سینین باشلانغیجیندان آذربایجان ملتی نین ملیّتینی آرادان آپارماق اوچون اؤز پلید و شوم سیاستلرینی اجرا ائتمک اوچون هر جور جنایتلره متشبث اولورلار . اونلار آذربایجانین اهمیّتینی اسگیلتمک و اونی ضعیف سالماق و جمیّتینی ایرانین سایر ایالتلرینه داغیتماق مقصدی ایله مصنوعی اولاراق اورادا ایشسیز لیک، درآمدسیزلیک ایجاد ائدیرلر. هئچ جور آبادلیق ایشی گؤرمه ییب آذربایجان ملتی و اؤلکه سی ایله باشقا خالق و ایالتلر آراسیندا آچیق تبعیضلر قائل اولورلار. مثلاً ، رضاخان دؤوره سی دنیادا صلح دؤوری اولدوغی اوچون ایراندادا بیر سیرا معاصر ترقیاتین اولماسی طبیعی ایدی. اگر تهران، اصفهان، مازندران، گیلان و سایر ایالتلرله تبریزی بو دؤورده مقایسه ائتسک و آذربایجانین بوتون ایراندا چه کیلن ده میر یولدان محروم اولماسینی و عین حالدا اونون ایکی استانا بؤلونمه سینی ده اوستونه علاوه ائتسک مسئله معلوم اولار.

یاخین شرقین مهم تجارت مرکزلریندن اولان تبریز بو دؤورده اؤز موقعّیتینی الدن وئریب و اونون ثروتی تهرانا انتقال و بؤیوک تاجرلری تهران نشین اولماغا مجبور اولموشلار. اگر دریندن دوشونسک، ایراندا ایالت سؤزونی استان ایله عوض ائتمک فقط آذربایجان آدینی بو مقّدس و محتشم اؤلکه نین اوستوندن گؤتورمکدن اؤتری اولموشدور. کهنه کشوری تقسیماتدا 12 ایالته بؤلونموش مملکتین هله آذربایجانی ایکی یئره بؤلمک شرطی ایله 10 استانا تقسیم اولونماسی او بیری ایالتلری تقویت ائدیب ،لاکن آذربایجانی هم کیچیلدیب و هم ده اونون آدینی آرادان آپارماق دئمکدیر"{4}.

بو فیکیرلری نظره آلدیقدا چوخ اؤنملی بیر مسئله نین مذاکره یه چیخاریلماسی ضرورت کسب ائدیر:اقتصادی مستقیللیک الده ائدیلمزسه ، اوندا ملی آزادلیق تام اولا بیلمز! - دئمیشلر.

" احمد کاویانپور یازیرکی،رضا شاه دؤورونده آذربایجان اؤزونون اوّلکی اهمیّتینی الدن وئردی و اونون تجارت ، ترانزیت مرکزی اولماسی آرادان گئتدی. بوتون ایشلرین تهراندا مرکزلشدیریلمه سی ایرانین اکثر ایالتلرینده ، خصوصاً آذربایجاندا اقتصادی فعالیت اوزه رینده پیس تاثیر بوراخدی ؛ آذربایجان سرمایه دارلارینین ، صنعتکارلارینین و کارگرلرینین تهرانا و ایرانین یئنی اقتصادی مرکزلرینه مهاجرتینی سرعتلندیردی ...

1320-1309- جی ایللرده مرکزی حکومت و خصوصی سرمایه صاحبلری طرفیندن تهراندا، مازندران ایالتینده و اصفهاندا بیر چوخ نسبتاً بؤیوک کارخانا تیکیلدی یی حالدا رضا شاه حکومتی آذربایجاندا هئچ بیر صنایع مؤسسه سی یاراتماق و بورادا آذربایجان سرمایه دارلاری نین مهم کارخانالار آچماسینا مختلف یوللارلا مانع اولدی. بونا گؤره ده یوز مینلرله آذربایجانلی علاجسیز قالیب عائیله سینی ، ائوینی ، ائولادلارینی آتیب ، ترک وطن اولوب بیر تیکه چؤره ک قازانماق اوچون مرکزی ایالت و ولایتلره گئدیردی "{6}.

" آذربایجان" روزنامه سی یازیرکی، 28- 1925- جی ایللرده سووئت اتفاقی ایرانین کند تصرفات محصوللارینی آلماقدا بیرینجی یئری توتورودی. سووئت اتفاقی ایله تجارت علاقه لری گئنیش لندیکجه هر شئیدن اوّل گئنیش خالق کوتله سی منفعت آپاریردی. بوتجارتین انکشافی ایله علاقه دار اولاراق کند تصرفات ماللاری ساتیلیر، کندلیلر بحراندان خلاص اولورلار. بازار رونقله نیر، بیر چوخ خیردا و ایری کارخانالار ایشه دوشور و اونلارین فعله لری ایشله تأمین اولونورلار.

1927- جی ایلده گیلان تاجرلری نین 55 %، آذربایجان تاجرلری نین 30 %، خراسان تاجرلری نین 22 %، مازندران تاجرلری نین 25 % سووئت- ایران تجارتینده اشتراک ائتمیش و بو تجارتدن اؤز ایشلرینی جانلاندیرماق اوچون استفاده ائتمیشلر{7}.

21 آذرحرکاتی نین اؤندری سید جعفرپیشه وری تکجه بو اولای حاقیندا دئییل، اوزون تاریخه مالک اولان اؤلکه میزله باغلی یازیردی: آذربایجان دنیانین بؤیوک اؤلکه لری ایله تجارت و اقتصادیات مناسباتی یاراتمیشدی و بئله لیکله آذربایجانین 20- جی عصرین اوّللرینه دک اؤزونه لایق ثروت و تجارتی، معارف و مدنیتی وار ایدی. لاکن، سیدضیا و رضا شاه و بونلارین طرفدار لاری وجودا گلدیکدن سونرا آذربایجان محو اولماغا اوز قویدی.

تهرانین مرتجع حکومتی آذربایجان خالقینا اؤز دوغما آنا دیلینده یازیب اوخوماغی قدغن ائده رک اونون ملی مدنیتینی پوچا چیخارتماغا باشلادی. تبریزین دنیا ایله اقتصادی ، تجارتی رابطه لرینی قطع ائده ره ک خالقین مادی ثروتی نین ان آلچاق سه وییه لره تنزل ائتمه سینه سبب اولدی. بئله لیکله 30 ایلین عرضینده آذربایجانین اقتصادی، اجتماعی و صنعتی اورتا عصرلر مدنیتی سه وییه سینه تنزل ائدیب و نهایت مین ایلدن آرتیق طنطنه لی تاریخی اولان بؤیوک آذربایجان خالقی محو اولماقدا ایدی{8}.

سید جعفر پیشه وری باشقا بیر مقاله سینده ایسه بئله یازیر:

تجارت مسئله سی بیزیم اوچون حیات و ممات مسئله سی دیر. فرقه میز هئچ واخت تجارت یوللاری نین که سیلمه سی یا تئلگراف و پست رابطه لرینین قیریلماسینا طرفدار دئییلدیر. یئرلی فرقه باشچیلاری بو سیاستی هرگز پوزمایاجاقلار. دوغرودور، آذربایجاندان بوغدا و اون ، ات و یاغ کیمی ضروری شئیلرین چیخاردیلماسینا مانع اولماغا بیزده طرفداریق؛ بو آذربایجان اوچون حیاتی بیر موضوع دور.

ایشسیزلیک وعلاج سیزلیقدان شهرلریمیزی ترک ائدیب گئتمه یه مجبور اولان خالقی بیرده قحطلیک و باهالیق ایله فلاکته سالماق اولماز.لیکن، بو ساده وطبیعی تدبیره عمومیت وئرمک غلط بیر ایشدیر.مثلا: بادام، پارچا، خشکبار، شیشه و سایر تجارت ماللاری نین قاباغینی کسمک اولماز. بونا یول وئریلمه مه لیدیر. تجارت اولماسا خالق داها فنا بیر حالا دوشر. برعکس، بیز گره ک چالیشاق شهرلریمیزه پول گلسین. زحمت و رنج سایه سینده تولید اولان تجارت ماللاریمیزا گئنیش بازارلار تاپیلسین کی، بیز بونون خلافینه رفتار ائدن جاهل آداملاری فرقه رهبرلی یی کی، سهلدیر، فرقه عضولی یینه ده لایق گؤرموروک. نه نه م منه کور دئدی، هر یئتنه وور دئدی ایله ایش کئچمز{9}.

" آذربایجانین موقتی دولتی حساب اولونان ملی کونقره هله 1324- جی ایل ، 11- آذر، 5 - جی سایلی مراجعت قبول ائتمیشدیر.

مراجعتنامه عزیز هموطنلر باشلیغی ایله آشاغیدا کی شه کیل ده حاضرلانمیشدی:

بیلدی یی نیز کیمی آذربایجان خالقی اؤز احتیاجاتی نین تأمینی اوچون آذربایجاندان ارزاق، اغذیه ( بوغدا، یاغ و سایرخواربار) و زندگانلیق مایحتاجی نین صدورونا ممانعت ائدیر.

هیئت ملی یه وئریلن راپورتلارا گؤره بعضی اشخاص حتی مال التجاره و خشکبار و سایر صادراتی اجناسین صدوروندان دا ممانعت ائدیب مال التجاره صاحبلرینی زحمته سالیرلار. بونا گؤره هیئت مال التجاره اعلان ائدیرکی:

1- فعلاً آذربایجاندان آشاعیدا یازیلان ارزاقدان سووای هر جنس و مال التجاره نین گؤندریلمه سی آزاددیر. و هئچ کس اونلارین گئتمه سینه مانع اولماغا حاقلی دئییلدیر.

گؤنده ریلمه سی ممنوع اولان ارزاق و اجناس فعلاً بونلاردیر: غله ( بوغدا- آرپا- اون)، یاغ ، کره، پنیر، یومورتا، ات، قویون، قارا مال.

2- آذربایجانین داخیلینده ارزاق و خواربار و مال التجاره نین حمل- نقلی کلیّه آزاددیر. کندلردن، شهرلره حمل اولونان هر شئی آزاددیر. حملینه مانع اولانلار تعقیب اولوناجاقلار.

3 - شهرلرده و کندلرده خالقین مورد احتیاجی اولان خوار بار، اغذیه و اجناسی احتکار ائدنلر آذربایجان خالقی نین غدار دوشمنی ساییلیب شدیداً تعقیب و مجازات اولوناجاقلار. هر کس هر عنوان ایله بو دستورون خلافنه اقدام ائده، هیئت ملی طرفیندن تعقیب و شدیداً تنبیه و مجازات اولوناجاقدیر{10}.

بو مراجعتنامه ملی هیئتین رئیسی حاجی میرزه علی شبستری طرفیندن امضالانمیشدی.

ملی سرمایه دارلارین و تاجرلرین کوتله وی شه کیل ده افلاسا اوغراماسی،کارخانالار و استحصال مؤسسه لری نین باغلانماسی، بونون نتیجه سینده آرتماقدا اولان ایشسیزلیک، مالکلرله کندلیلر آرسیندا کی، مناسبتلرین کسگینلشمه سی، ژاندارم و دولت مأمور لارینین اؤز باشینالیغی، بوتون بو ضدیتلر گئنیش خالق کوتله سینی آیاغا قالدیرمیشدی.

ملی حکومتین قارشیسیندا بو چاتیشمازلیقلارلا علاقه دار اولاراق اقتصادی جهتدن گؤروله جک چوخ سایلی بؤیوک ایشلردوروردی.

ملی اؤندر پیشه وری یازیردی: اگر جاوانلار بیلمیرسه یاشلیلار بیلیرکی، بیرینجی دنیا محاربه سیندن قاباق آذربایجان، خصوصاً تبریز، ایرانین، بلکه یاخین شرقین ان بؤیوک تجارت مرکزلریندن حساب اولونوردی. گئنیش تجارتین ترقیسی موجبینجه تبریز، اردبیل،اهر مخصوصاً رضائیه گوندن- گونه ترقی ائدیر، بؤیویور، آبادلاشیر، معاصر حالا دوشوردی...

محاربه دن سونرا رضا خان ایش باشینا گه له نه قدر آذربایجان خالقی عصرلردن بری ییغیب ساخلادیغی ذخیره ایله باش ساخلاییب تجارت یوللاری نین آچیلماسی امیدی ایله اؤلمه - دیریل بیر صورتده گون کئچیریردی.

ملی اؤندر علاوه ائدیرکی، پهلوی اؤزونون جاهلانه سیاستی نتیجه سینده مملکته بؤیوک ضرر ووردوغی حالدا آذربایجانی تمامی ایله آیاقدان سالییب، خالقین یاشایش واسطه لرینی تمامی ایله محو ائدیب اورتادان قالدیردی.

او، مقاله نین داوامیندا یازیرکی، محاربه آذربایجان تجارتینی آسانلا شدیرماق اوچون طبیعی واسطه لر وجودا گه تیرمیشدیر . بو واسطه لردن جدّی صورتده استفاده ائتمک لازیمدیر. ایندی بیزیم سرحد یمیزه ایکی رشته ده میر یولی گلیب چیخمیشدیر کی ، محار